web analytics
Hummer og kanari

Kvite forteller vitser #29

– Vet dere hva Satan spiser til frokost?

– Nei? 

– Helhvete. 

Hummer og kanari

Schrödingers katt

Schrödingers cat photo
Photo by Dr LoveCherry

Schrödingers katt er eit tankeeksperiment sett fram av Erwin Schrödinger. Det er slik at du tek ein katt, ei giftflaske og ei radioaktiv kjelde og stappar alt saman inn i ein lukka boks. Du må vel ha med ein geigerteller også. Om det vert registrert radioaktivitet, vert flaska knust og katten døyr av gassen som slepp ut. København-tolkinga av kvantemekanikk impliserer at etter ei stund er katten samstundes både død og levande. Den er ikkje anten det eine, eller det andre, den er både død og levande på same tid. Haha, tenker du kanskje. Dette er slikt som skjer når ein har for mykje fritid og for lite å drikke. Ein tenker så mykje at ein blir heilt koko. Ein katt kan ikkje vere levande og død på same tid. Det er umogleg.

Eg er ikkje like sikker. Den gamle kvite katta eg held hus med verkar ofte å vere i ein tilstand der den er både levande og død på same tid, der den ligg urørleg på varmekablane utan å vifte med så mykje som eit lite værhår. Då må eg ofte bort og pirke litt i droget for å sjekke at ho fortsatt trekkjer pusten, og det gjer ho jo. Men eg skjønar kor gamle Schrödinger fekk ideen sin frå. I dei små sekundane frå eg strekkjer handa fram og klør katten bak øyret kjenner, eg på at katta er i ein mellomposisjon. Ho kan vere både død og levande. Eg veit ikkje svaret. For alt eg veit er det eit val katta tek akkurat i det eg når fram til pelsen. Skal eg vere død, eller skal eg vere levande i dag også? Jaja, får vel ta i mot litt kos, og kanskje ein boks med godmat i dag også då. Og så har vi det gåande. Purr purr. God morgen. Mjau. Nimmen!

Dei siste dagane har det slått meg at dette tankeeksperimentet kan brukast på fleire område. La oss seie at du er ein 35 år gamal familiefar. Ein dag postar du kanskje ein kommentar i ei lukka Facebook-gruppe. Du seier at ei tretten år gamal jente som har sagt noko du ikkje er einig i, burde ha vore utsett for både valdelege og seksuelle overgrep. Ja, du gjer faktisk det. Vaksne mannen. Då oppstår det ein situasjon som vi kan kalle for Schrödingers ekle mannssjåvinist. Ingen som er ved sine fulle fem kan meine at ei tretten år gamal jente, eit barn, skal utsettast for overgrep av noko slag, men det var det han sa. Var det verkeleg det han meinte? Vi kan ikkje vite om fyren er ein ekkel mannssjåvinist, potensielt ein sjuk og farleg overgripar, eller om han berre er ein særs dårleg komikar på fylla. Dermed blir han alt saman på ein gong. Heldigvis tar VG kontakt med ham for å sjekke. Dei opnar boksen for å sjå om han er levande eller død, kan du kanskje seie, og då får vi svaret. Han sat i si eiga boble, sa han. Tenkte ikkje på konsekvensane. Han hadde teke tre pils og sat og jazza med gutta. Du veit korleis det er, sa han.

Men vi veit ikkje korleis det er. Vi gjer ikkje det. Det villaste eg har gjort når eg har jazza med gutta er å spele ein Cmb7-akkord i staden for ein streit C7. Det er for all del gale nok det, men det kan ikkje samanliknast med valdtektsfantasiar og grisepreik. Det er dei færraste av oss som jazzar om den slags. Det er viktig å understreke. Fleire av oss kan nok le av smaklause vitsar vi kanskje ikkje burde le av, men det er ikkje så mange av oss som deler hemnporno eller snakkar varmt om straffepuling av navngitte personar på ei offentleg nettside. Det er ikkje det.

I eksperimentet til Schrödinger er saka grei. Du opnar boksen, og katta er enten levande eller død. Svaret er avgitt. I spørsmålet om Schrödingers ekle manssjåvinist er ikkje svaret opplagt. Sjølv om VG har opna boksen og fått til svar at dette berre var ein mislukka komikar med dårleg smak og timing, kan vi ikkje vite om det faktisk er sanninga. Kan det vere noko han berre seier for å kome seg ut av ei knipe utan å miste ansikt? Heilt sikre kan vi ikkje vere, utan å observere nøye over tid. Schrødingers ekle mannsjåvinist blir ein tilstand det er vanskeleg å riste av seg når katta først er ute av sekken. Hugs at det som skjer på Internett er verkeleg. Det er offentleg, sjølv om gruppa er lukka, berre det er mange nok som kan lese det. Det kan kome tilbake og knyte saman lissene på skoa dine. Sørge for at du går skikkeleg på snørra. Så bruk hovudet. Og impulskontrollen. Om du har noko slikt.

Erwin Schrödinger vart sjølv så lei av denne katten sin, at han vart sint om du spurte han om korleis det stod til med den. Heile tankeeksperimentet var visst meint som ein spøk, han hadde sjølvsagt ikkje vore stygg med katten sin. Sa han. Men sikre kan vi ikkje vere. Kanskje det berre var noko han sa for å kome seg ut av ei knipe. Schrödingers dyreplagar.

Hummer og kanari

Superhumanist slår tilbake

humanism photo
Photo by Gruenemann

Det hender av og til at folk kjenner meg igjen på gata eller i butikken, og får lyst til å veksle eit par ord med meg av di eg boltrar meg på denne sida i Firdaposten kvar bidige laurdag. Det er alltid hyggeleg. Her for litt siden var det ein fyr som kom bort for å seie frå at denne sida som du leser no, er det einaste han les i laurdagsavisa. Dessuten ville han advare meg mot å bli alt for sosialisert og påverka av dei andre tusseladdane i Firdaposten-redaksjonen. Det kan du ta heilt med ro, roa eg han ned med. Eg har ikkje satt mine bein i redaksjonslokalene på årevis, og heng berre saman med dei folka der når eg kan få ei tallerken gratis mat ut av det. Men kvifor held han avisa om han ikkje les noko anna enn det eg skriver? Er det kanskje for å få sjå biletet av Liv Standal i heilfigur når ho skriv for eiga reikning enno ein gong? Eg veit ikkje, men om det verkeleg er sant at han blar forbi resten av avisa er det litt synd. Då gjekk han glipp av forrige laurdags lesarbrev frå Ole Kulterstad, som ga både den ordentlege journalisten, Dag Frøyen, og undertekna rimeleg hard medfart. Det var stor underhaldning.

For dei som ikkje las dette innlegget kan eg gje eit kort samandrag. Frøyen er ein frekk, arrogant og stigmatiserande mobber av verste slag. Eg er ikkje stort betre. Kritikklaust jublande over alle former for masseinnvandring og flerkultur verkar vi nesten rusa. Vi får ikkje nok. Frøyen og Hjorthen kan sjølvsagt ikkje i sin villaste fantasi tenke seg å overta nokon annans land, dei er jo så snille og gode. Superhumanistane. Men ein dag skal vi nok røykast ut og stilles til ansvar i eit nytt landssvikaroppgjer. Kanskje var det på tide med ein kulturrevolusjon, der Frøyen vart frisør, og kunne starte med å klippe håret på underteikna? Faren for skamklipping var minimal. Til slutt så rundar han av med å spekulere i at det nå blir kråketing i redaksjonen og febrilsk leiting etter “brunt grums” som kan stoppe kjeften på en slik brysom leser som ham.

Men kråketinget i redaksjonen valgte å slippe lesarbrevet gjennom sensuren. Eg meinar dei burde latt vere, men aldri så galt og så vidare. Eg, og fleire med meg, fekk i det minste ein god latter. Etter at Dagbladet stengte kommentarfelta sine har det blitt litt vanskelegare å få si daglige dose av parodisk gammelmannsrasisme. Det blir ikkje heilt det same å lese satiresider som 5080 og Nasjonens Øye, som å lese ekte vare. Dette var friskt! Men ved nærare etterlesning setter låtten seg fast i halsen. Landssviker og borgarkrig-retorikken. Hintet om at dei som har vært så uheldige å bli drept av innvandrarar nok ikkje var redde nok for brun hud, og dermed kanskje berre kan skulde seg sjøl. Superhumanister som Frøyen og eg likar kanskje ikkje å tru det, men dette er haldningar som finst der ute, kanskje er dei aukande, og det bør vi ta på alvor. Som Amal Aden nyleg skreiv, nettopp i Dagbladet. Radikaliseringa av etnisk norske middelaldrande menn er skummel. Vi må være på vakt når nokon snakkar om islam og muslimer heile tida og er redd muslimer vil overta Norge. Eller når nokon kun sitter foran PCen og er sinte og sprer hat og fordommer. Dei er der ute, og forrige veke var dei også her inne. Då kan vi snakke om det. Det er bra.

Til slutt er det bra at dette innlegget kom på trykk av di vi kan ta det som ei utfordring. Ei sjanse til å rydde opp, og klarlegge kor vi står. Mitt standpunkt har vore at Noreg, med våre ressursar, sjølvklart skal være med og hjelpe til for å gje verdas flyktningar ei betre framtid. At vi skal hjelpe so mange vi kan, men ikkje fleir enn at vi har ressursar til å bære det. Eg vil hjelpe, samstundes som eg ikkje vil at velferdsstaten skal settast i fare. Mi haldning har også vore at Noreg kunne gjort mykje meir enn vi har gjort til nå, men eg har aldri tatt nokon stilling til kva vi skal gjere, eller kor monge vi kan ta i mot. Det er ei uangripeleg, men litt feig posisjon å ta. Eg lovar å skjerpe meg. Litt.

For eg trur det er viktig at oss pragmatikarar som sverger til ein plass i sentrum av politikken tek tilbake eigarskapet til debatten om innvandring, asylsøkarar og flyktningar. At vi tek utfordringar på alvor, og freistar å finne løysnigar, i staden for å gjemme oss bak generelle og generiske standpunkt som eigentleg ikkje løyser noko særleg. Vi må ta debatten tilbake til sentrum, ikkje la ytterkantane ha den for seg sjølv. På den måten blir det kanskje ikkje naudsynt å slippe tullebukkar som Kulterstad laus i redigerte medier med sitt i framtida. Vi kan alltids håpe.

Hummer og kanari

Polstra barndom

img_20160923_103640_processed

Denne veka datt husets ferske førsteklassing ned frå eit klatrestativ på skulen og knekte kragebeinet. Det fekk meg til å hugse at far min ein gong på syttitalet bytta ut sin svarte Mercedes med ei splitter ny Lada stasjonsvogn. Raud var den, som eit ekte produkt av kommunist-Sovjetunionen, men særleg fin var Ladaen ikkje. Sjølv om den kunne startast med sveiv om det var krise. Når eg ser tilbake på det livet eg har levd, i eit forsøk på å skape ein slags meining i galskapen, kan det hende det er der eg skal sette fingeren. Akkurat her var det at ting starta å gå gale. Her starta den nedadgående klassereisa. Her burde eg ha skjønt at livet med hushjelp og gartnar ikkje kunne vare evig. Når far min bytta ut Mercedesen med Lada, var alt håp ute.

Men dette var eg lukkeleg uvitande om då det skjedde. Eg merka meg at naboane heva augebryna og kom i stuss over dette totale skiftet i status på bilfronten, men eg brydde meg lite. Bil var bil. Eg visste ikkje betre. Når vi av og til køyrde frå der eg budde, og inn til Oslo for å vitje slekta, fekk eg ta med meg dyne og pute, og ligge bak i bagasjerommet på stasjonsvogna. Der hadde eg det storveges. Det hende eg lot som om eg køyrde bilen, og sette verdsrekord i rygging frå Telemark til Oslo. Andre gonger laga eg grimasar til bilane som var så uheldig at dei køyrde bak oss. Eller skaut dei med seksløparen min. På den tida var det populært å ha klistremerke på bakruta på bilen. Eit halvt hovud av eit grønt troll som liksom stakk opp bak ruta, med fingrar på kvar side. Far min ville aldri kjøpe noko slikt, men han trong det heller ikkje. I vår bil var trollet som stakk opp heilt ekte. Trollet var meg.

Eg er ikkje åleine om slike historier. På sytttialet var det ville tilstandar i trafikken. Barn lå i bagasjerom og hattehyller. Framme i bilen sat foreldra og røyka rullings. Eller Teddy, i mitt tilfelle. Ingen hadde setebelte. Ingen var sikra. Desse bilane var rullande lungekreftinkubatorar. Regelrette dødsmaskiner. Russisk rullett. Til tross for denne tilsynelatande dødsforakta, overlevde mange av oss desse åra, og no plagar vi livet av alle som gidd å høyre på om korleis vår generasjon vaks opp utan sykkelhjelm, med farer rundt bak kvart gatehjørne, medan dagens ungar veks upp i ein polstra barndom der det ikkje er lov å klatre i tre, og all risiko er fjerna frå liva deira. Vi har gløymt at det døydde eit par barn i veka i trafikken på syttitalet. I dag er det ytterst sjeldan at det skjer.

De har lest dette før. Det er ein debatt som dukkar opp med ujamne mellomrom. Nokon skrik ut om korleis norske foreldre feilar, andre spring til for å seie «næ-hei, for det atte», og så har vi det gåande ei snau veke utan at nokon blir noko særleg klokare. Sist denne debatten var oppe kom folk med utsegner som dette her: «Ungar skal vere møkkete og ha skrubbsår! Barndommen skal innehalde blod, hyl og skrik. Eg synest det går for langt når barn må ha hjelm i barnehagen.»

Som om det er eit aukande problem at ungane våre har hjelm i barnehagen. Som om ein lukkeleg barndom kan målast på kor mykje skit ein har under neglane. Som om blod, hyl og skrik er noko som bør inn i eit eller anna måloppnåingsskjema. Mitt favorittsitat er likevel dette: «Barn trenger å skade seg!» Levert av Tone Strømøy, lektor ved høgskulen i Oslo.

Dette er reint sludder. Nokon vaksne kunne trenge ein øyrefik for dumskapen sin, men borna treng ikkje å skade seg. Dei treng å utfalde og utfordre seg i trygge rammer. Når ein får det til å høyrast ut som om det er et mål i seg sjølv at ein skal falle og brekke eit bein, då har ein rota seg ut på viddene. Sjølv vart eg påkøyrd av eit akebrett og knekte armen i 12-årsalderen. Eg kan ikkje hevde at det har gjeve meg unik kompetanse eg ikkje kunne vore forutan. Då skulen ringte for å fortelje at femåringen min nok måtte på legevakta, var ikkje reaksjonen eit sukk av letting. Ikkje noko høgt hurra for at ho endeleg fekk tileigna seg kunnskap om at det er vondt å slå seg. Det visste ho allereie. Einaste gevinsten ho får av kragebeinsbrotet er premien for tapper oppførsel på røntgen og legevakt.

Bodskapet i dagens tekst er altså dette: Born har ikkje godt av å falle og slå seg. Barndommen er ikkje like polstra som ein del vil ha det til. Og har du Mercedes, tenk deg om to gonger før du byter den ut med noko med lågare status. Ringverknadene kan vere enorme. Tenk på borna!

Hummer og kanari

Framandfaren

stranger danger photo
Photo by Experiments With Light

Pokemon Go har teke verda med storm. Endeleg har det vore folk i Strandgata, nær sagt til alle døgnets tider. Kampen om hegemoniet på Pokegymmen ved Horne Brygge er knallhard. Her i heimen er vi på Pokemon-runde nesten dagleg. Anten vi nå går ut alle saman, eller om vi berre tek ein ekstra runde gjennom Strandgata når vi er ute for å handle. Ein veit jo aldri når det kan dukke opp ein Tentacruel eller ein Machoke.

Den ting som ikkje kan problematiserast er ikkje funnen opp enno. Pokemon Go er ikkje noko unnatak. Eg las ein tekst på ein amerikansk nettstad for litt sidan, der ein ung mann fortalde om korleis det var å vere hekta på Pokemon Go når huda er mørk i staden for kvit. Det var litt annleis. Ein kunne ikkje jakte like intenst. Ein måtte passe på kor ein gjekk. Ein vart møtt med mistru heile tida. Kva gjer du her? Kvifor går du og stirer på den telefonen? Når ein veit kor lause på avtrekkaren folk kan vere i USA er det ikkje rart at fyren lurte på om jakta på Pokemons eigentleg var verdt risken.

Sjansen for å bli skoten av ein triggerhappy politimann er heldigvis ganske liten i Norge, uansett hudfarge. Eg må likevel tilstå at eg ved nokre høve har tatt meg sjølv i å tenke på korleis andre reagerer på at eg går rundt i gatene med telefonen framme, ivrig søkande etter endå ein Pokemon. Eg er ein mann på full fart inn i gammal gris-alderen. Når eg ikkje har med meg ungane som alibi, trur folk kanskje at eg driv med noko heilt anna, der eg sit og fiklar med telefonen? Kanskje trur dei at eg tek bilde av dei? Har eg skumle planar? Eg har tenkt tanken fleire gonger, hittil utan å late den hindre meg i å ville fange dei alle. Pokemonane altså. Ikkje borna.

Det er sikkert difor min fyrste tanke, når eg las at folk var redde for ungane sine etter at nokon hadde observert menn som tok bilder av småjenter i klatreparken måndag morgon, var denne: Er vi sikre på at dei ikkje berre var på Pokemon-jakt? Eg såg det i allfall som lite truleg at det var nokon grunn til å slippe panikken laus, og låse barna inne. Predatorar på jakt etter barn jaktar ikkje i flokk på den måten det vart skildra i avisa. Merkeleg oppførsel, javisst, men det var sikkert ei forklaring. Ikkje nokon grunn til å rope «stranger danger» denne gangen heller. Framandfare, heiter det kanskje på norsk. Og slik det ser ut no var det heller ikkje noko å vere redd for. Berre nokre galne turistar frå Asia med selfiestenger og litt mykje entusiasme.

Framandfare altså. Dei fleste foreldre fortel ungane sine at dei skal vere forsiktig med å snakke med framande. Det er sikkert fornuftig det, men det gjeld å ikkje overdrive heller. For nokre år sidan var ein elleve år gamal speidar sakna i fire dager i fjella i Utah. Han gøymde seg for redningsmannskapa, for han hadde lært heime at han skulle passe seg for framande. Det var ein rimeleg stor sjanse for at dei ville stele han, meinte han, og heldt seg i dekning. Då har det gått for langt. Sanninga er jo at framande så godt som aldri er farlege. Tvert i mot. At framande forgrip seg på born er uhyre sjeldant. Tal frå USA i 2005 viser at av 800.000 born som vart melde sakna, var berre 115 av dei bortførte av ein framand. Det er noko slikt som 0,01 prosent av dei, og hugs at dei aller fleste borna ikkje vart sakna i det heile tatt. Framandfaren kjem ganske langt nede på lista over kva ein bør være redd for. Litt naturleg skepsis er berre sunt, men å lære barna våre opp til ei generell frykt for folk dei ikkje kjenner, er ikkje smart. Berre dumt. I ein krisesituasjon kan ein framand like gjerne vere redninga.

Noko av det finaste ved å bu i Norge er at vi stort sett har veldig høg tillit til kvarandre. Ungdom og middelaldrande menn i hettegenser kan gå på Pokemon-jakt utan at mødre kjem springande for å hente heim ungane sine. Det er ein verdi det er verdt å kjempe for. Følg for all del med, men ikkje la mistru og skepsis ta heilt overhand. Dei aller fleste vi møter vil oss vel. Hvis dei ikkje tilhører Team Instinct, og er på veg bort for å kaste oss ut av Pokegymmen då.

%d bloggers like this: