web analytics
Hummer og kanari

Hitler er overalt

hitler photo
Photo by BiLK_Thorn

I 2009 let Quentin Tarantino ein av sine «Inglourious Basterds» pumpe Adolf Hitler full av maskingeværkuler medan ein kino full av nazistar brann ned rundt dei. Eg trur det var då det gjekk opp for meg. Vårt syn på 2. verdskrig, eller berre Krigen, var i ferd med å endre seg. 70 år etter at den starta var det no så få att som hugsa korleis det verkeleg var, at den heretter ville bli redusert til noko ein kunne fortelje eventyr om. Alvoret var borte. Heretter var det fritt fram for å dikte rundt alt som hende i dei skjebnesvangre åra mellom 1939 og 1945.

Eigentleg burde eg ha skjønt det allereie året før. Filmen om Max Manus var eit klart brot med norsk tradisjon i måten den skildra krigsåra på. Der dei mange norske okkupasjonsdramaa på kino på 40- og 50-talet var sobre forteljingar med fokus på samhald og kollektiv heller enn individet, var Max Manus ei tradisjonell amerikansk heltehistorie. Teiknet i tida var klart for alle som ville sjå: Med stadig færre med førstehands kjennskap til krigen var det ikkje lenger andre enn kjepphestjagande historikarar som kunne seie noko om at det var ikkje akkurat slik. Dei er det få som høyrer på, irriterande besserwissarar som dei er.

Sidan då har det berre blitt verre. I den evigvarande debatten om flyktningar, asylsøkarar og muslimar kappast begge sider om å samanlikne den andre parten med Hitler. Om det no er Danmark som nesten går nazistane i næringa med si nye “smykkelov”, eller det er islam som er den nye nazismen. TV2 presterer å kalle Arnulf Øverlands dikt “Du må ikke sove” for eit nazidikt. Skavlan presenterte førre fredag Lebensborn som eit program for å dyrke fram eit arisk folk. VG og andre medier har ved minst eit par høve nyleg publisert historier som i ramme alvor spør om Hitler ikkje døydde i 1945, men tvert i mot klarte å flykte til Sør-Amerika.

Lat det vere heilt klart: Uansett kva ein ellers måtte meine om danskanes smykkelov, har dei framleis ikkje laga konsentrasjonsleirar og gasskammer. Dei er ikkje nazistar. Islam på sitt verste, slik ekstremistar i IS og liknande organisasjonar tolker det, er ille nok på eiga hand. Det er ikkje nokon grunn til å trekke fordummande parallellar til nazismen. Øverland har sjølvsagt aldri skreve noko nazidikt, Lebensborn var ikkje eit avlsprogram, og Hitler døydde i bunkeren. Tull og visvas frå ende til annan. 2. verdskrig er stadig sterkt tilstades, i filmar, bøker, på TV og i avisene. Hitler er overalt. Men vi har den ikkje like sterkt i ryggmargen lenger. Sakte, men sikkert svinn kjensla av at dette faktisk var noko som gjeldt oss. At det var verkelege menneske som måtte gjere vanskelege val i ei kaotisk tid. Den er historie og snart ikkje meir verkeleg enn Harry Potter og slaget om Hogwarts. Nyansane fell ut. Krigen har blitt ein sjablong vi alle kan bruke som det passar oss. Det finnes knapt den hending som ikkje på eit eller anna vis kan pressast inn i eit perspektiv som er samanliknbart med det som skjedde på 30- og 40-talet. Problemet med det er at sjablongane ikkje hjelper oss stort med å forstå kva som eigentleg går for seg no. I vår samtid.

Vi må aldri gløyme, var mantraet. Og korleis skal vi vel kunne det, slik som 2. verdenskrig blir trekt fram kvar gong det er mogleg å finne eit påskot for det. Men kanskje er det skilnad på aldri å gløyme, og å hugse. Hugsar vi verkeleg kva det kosta? Etter 70 år med fred, fridom, og ei enorm velstandsauke, er vi framleis i stand til å lære noko av historia?

Med «Inglourious Basterds» ga Quentin Tarantino fullstendig blaffen i historia. Den krigen han skildrer utspelar seg i eit alternativt univers. Eit univers som berre tilsynelatande har noko til felles med røynda. Det er ein sjukt underhaldande film, slik Tarantinos filmar ofte er. Den er i allfall meir underhaldande enn den løpande samfunnsdebatten, sjølv om også den har sine augeblikk. Men kan vi lære noko av den? Ikkje anna enn at når nokon i dag freistar å seie noko om krigen, er det ikkje sikkert du skal høyre på det. Sjansen for at det er tull og visvas er i stadig aukande grad til stades.

Hummer og kanari

Kvite forteller vitser #22

image

– Hvor mye veier en hipster?

– Et instagram.

Hummer og kanari

Eit rop om hjelp

Foto: Espen Klem (CC BY-2.0)
Foto: Espen Klem (CC BY-2.0)

Denne veka gjekk Dagbladets sportskommentator og skientusiast, Esten O. Sæther ut i spaltene og meinte at vi burde unne oss å gje gratis ski på kvit resept til alle som vil vere med og leike i snøen. Eit idiotforslag som fekk meg til å tenke på den gongen dei vaksne fann ut at også eg sikkert ville ha stor glede av å delta i ski-psykosen som har ridd landet vårt sidan Sondre Norheims tid. Dei gamle treskia frå sekstitalet vart bytte ut med eit par splitter nye Madshus langrennsski. Nye skisko, og Kandahar-binding. Eg var ikkje veldig entusiastisk, men det hadde eg folk til å vere på mine vegner. Idiotar!

Dette var rundt 1980. Vest i Telemark, berre nokre lange snøballkast frå skisportens vogge, Morgedal. Det var ikkje så mykje å finne på om kveldane. Ein kveld ga eg plankane ein sjanse. La dei på skulderen og labba i veg bort til lysløypa. Det var iskaldt. Stjerneklårt. Fin gli. Eg la i veg ut i den to kilometer lange løypa, og i starten var det litt morosamt. Dei gamle treskia klarte kunststykket å vere både kladdete og bakglatte på same tid, men desse nye var mykje betre. Hu hei kor det går, eg er jo nesten like god som Ivar Formo! tenkte eg der eg suste forbi ei dame på nesten åtti. Kanskje eg kan ta ein tre-fire runder før eg gjer meg. Tenkte eg. Men så møtte eg kneika.

Lysløypa hadde ein liten motbakke, med ein krapp sving omtrent midt i. Eg trur nok at Ivar Formo hadde sprinta rett opp utan å trekke pusten, men for meg, ein gut på rundt tolv, med svært dårleg utvikla skiteknikk, var det umogleg å komme opp og over den kneika. Eg freista å gå rakt opp, men hadde ikkje sjans. Eg freista fiskebein, men teknikken var for dårleg. Eg gjekk på, men sklei ned att. Gjekk på igjen, stokka skia og gjekk på snørra. Dama på nesten åtti tok meg att, og eg let som eg var kul der eg sto og lente meg på stavane og berre tok ei lita pause. Den er bratt den kneika der, sa ho i det ho føysa forbi. Pøsj, lett som ei plett, svara eg, og let som eg såg på stjernene. Opp bakken fauk ho, og eg let henne gå. Når eg var sikker på at ho var borte gjekk eg laus på bakken, og mislukkast totalt. Igjen.

Eg var for ung og dum til å skjøne at den kvelden i lysløypa i Telemark var eit frampeik. Det var slik livet skulle bli: Ein evig runddans under stjerner og lyktestolper. Ein endelaus kamp mot kneiker og monsterbakker som trugar med å ta knekken på deg. Alltid skal ein stå der og henge på stavane og halde maska. Late som om alt er silkeføre, medan andre peisar forbi med eit hei og eit venleg nikk. Berre pustar på litt, eg. Neida, berre gå du, eg kjem snart etter. Hei hei, visst er det fint i dag. Men kaldt! Ser deg på parkeringsplassen.

Eg hugsar ikkje lenger korleis eg kom meg opp bakken den kvelden. Tok eg av meg skia og gjekk opp bakken til fots? Gjekk eg sidelengs og trakka meg møysommeleg oppover? Eller klarte eg til slutt å stake meg opp bakken i ein kombinasjon av fiskebein og klassisk dårleg stil? Eg kan ikkje svare på det, men eg kom meg opp. Eg ga ikkje opp. Premien var at eg til slutt fekk skli ned den lange, ganske slake bakken i enden av lysløypa. I hockey, som ein annan Erik Håker, med den kalde vinterlufta i andletet, var alt slitet glemt. Hei, dette har du dreisen på gamle ørn! At du ikkje har teknikk til å stoppe der lysløypa starter, men må skli ned heile bakken til du stopper av deg sjølv, og så trakke deg opp til vegen att legg ikkje nokon dempar på godfølelsen. Men skia vart ståande så godt som ubrukte etter denne kvelden, før dei vart selde to-tre år seinare til nokon som sikkert hadde glede av dei. Eg har ikkje gått på ski på 35 år, og var ganske sikker på at dette var eg ferdig med. Som vaksen kan ein gjere kva ein vil, og eg vil ikkje gå på ski.

Trudde eg. Heilt til eg ein dag tidligare i veka gjekk inn på G-Sport og forlangte den billegaste skipakka det var mogleg å oppdrive. Eg veit ikkje heilt korleis det gjekk til, men det var vel ein ugrei kombinasjon av eit desperat forsøk på å score eit par pappa-poeng og akutt sinnsjukdom. Når du les dette er eg på fjellet og utfordrar skjebnen med ski på beina. Kor gale kan det eigentleg gååååååååoaaoooaaaaaaaaæææh….

Hummer og kanari

Ta natta tilbake

feminism photo
Photo by juliejordanscott

Kor mange feministar trengs det for å skifte ei lyspære? Svaret pleidde å vere tolv: Ei til å skifte pæra, og elleve til ta natta tilbake. Men i år kan det hende det trengs fleire enn som så for å få tent lys og gjort natta trygg for alle. Det starta på nyttårsafta i Köln. I folkemengda rundt sentralbanestasjonen vart kvinner i hopetal utsette for tafsing, grafsing, vald, seksuelle overgrep, ran og tjuveri. Gjerningsmennene skal ha vore asylsøkarar eller ulovlege immigrantar med arabisk og nord-afrikansk bakgrunn. Politiet har fått 516 anmeldelsar i skrivande stund. 237 av dei gjeld overgrep, minst ei valdtekt, og det er vel all grunn til å tru at her finnest det mørketal. Det er i det heile tatt mykje som er mørkt her.

Politiet skildra først kvelden som “stort sett fredeleg”, og det tok tid før rapportar om kva som hadde skjedd dukka opp i media. Mange har vorte sinte av det, og meinar at dei prøver å feie problema med masseinnvandringa og den auka straumen av asylsøkarar under teppet. Kanskje har dei rett. Men kanskje er det også slik at det å late vere å ta seksuelle overgrep på alvor fortsatt er regelen, heller enn unntaket i store deler av verda. Også i Europa. I Tyskland. I Norge. I Sogn og Fjordane. I Tyskland har i det minste regjeringa tatt grep og førtidspensjonert politimesteren i Köln med umiddelbar verknad. Vi veit alle at dette aldri hadde skjedd i Norge. Då politiet i Florø for ein ti års tid sidan gjorde omtrent alle feil det er mogleg å gjere i ei valdtektsetterforsking, og la på eit par det ikkje skulle vere mogleg å gjere, fekk dei rett nok massiv kritikk frå retten. Det vart intern oppvask, men utover det? Eg kan ikkje hugse at nokon tok offentleg sjølvkritikk. Ingen ba om orsaking. Ingen måtte gå.

Etter nyttårsafta i Köln har debatten rasa. Plutseleg er “alle” opptekne av seksuelle overgrep. Det er ein menneskerett å gå trygt i byens gater. Her må grep takast. Klypa må bli hard, slik at dette ikkje blir ein forsmak på ei ugrei framtid for våre kvinner i det offentlege rom. Eg skjønar at det for nokre kan låte litt holt. Norske kvinner har trass alt i ei årrekke måtta finne seg i å bære deler av ansvaret sjølv om dei skulle bli valdtekne. Var skjørtet for kort? Hadde eg drukke for mykje? Sa eg ikkje nei tydeleg nok? Har haldningane som får juryar i lagmannsretten til å frikjenne dei som vert dømde i tingretten annankvar gong, endeleg blitt borte? Eller er årsaka til at alle har blitt feministar rett og slett at gjerningsmennene denne gongen var innvandrarar. Flyktningar. Ja, kanskje til og med muslimar?

Men la tvilen komme dei til gode. Nyfeministane. La oss ta dei vel i mot i kampen mot kvinnediskriminerande patriarkalske gudar og seksuell trakassering. Kanskje kan vi bruke den nye og auka interessa for kvinners ve og vel til eit aldri så lite opprør mot det som ser ut til å bli det nye årets første store skandale. Overgrepsmottaket ved Førde sjukehus blir lagt ned. Årsaka er at kommunane ikkje har klart å bli einige om finansieringa, trass i at fagfolk, politi, og den førre regjeringas valdtektsutval meinar at eit velfungerande overgrepsmottak er heilt avgjerande for om ein får oppklart ein valdtektssak. Alternativet er at bevisinnsamling, traumehandtering, og alt som høyrer til, no blir ei sak for ein tilfeldig turnuskandidat eller ein litt sliten vikarlege frå Tyskland på legevakta. Det seier seg sjølv at ein ikkje kan bygge opp god nok kompetanse der. Det er eit stort tilbakesteg for rettstryggleiken til overgrepsutsette menn og kvinner i fylket. Nokon må ta ansvar, og dei har ikkje meir enn tida og vegen. NRK Sogn og Fjordane melder at oppseiingsbreva blir sende ut denne veka.

Slik debattklimaet har blitt er det nesten naudsynt å skrive det: Det som hende i Köln var ufyseleg. Sjølvsagt skal vi vere klar over at det kan by på problem når det brått kjem mange asylsøkarar til landet, der eit stort fleirtall er unge menn. Men kampen for trygge gater, mot seksuell trakassering, for større rettstryggleik for overgrepsutsatte – den har pågått lenge, og uavhengig av flyktningestraum. Den kampen er langt frå over. I den kampen er eit nedlagt overgrepsmottak eit stort tilbakesteg. Det bør ikkje gå upåakta hen. Få skifta den lyspæra. No.

Hummer og kanari

Hjorthens semi-daglige musikkpille #4: Rayland Baxter

Den beste plata som kom i fjor, som ikke fikk plass i julekalenderen min? Jeg tror jeg må gi min stemme til denne: Rayland Baxters Imaginary Man.  Sjekk bare ut denne pop-perlen:

Åhh så deilig den er. Find the girl with yellow eyes, go and break her heart. En av de sangene jeg likte aller best i fjor. Uheldigvis for Baxter havna han i spillelistesumpa, jeg har hørt mye på Yellow Eyes, men resten av albumet forsvant litt i glemmeboka. Men det er bra det også altså!

%d bloggers like this: