web analytics
Hummer og kanari

Samtaler med Tildibopp #27

– Ålreit, har du hatt det kjekt på skolen i dag? 

– Jaaaaa! 

– Har du lært noe i dag da? 

– Nei! 

– Ikke i dag heller?

– Nei! 

– Du lærer jo aldri noe på skolen du. Hvorfor ikke det da? 

– Fordi det er VANSKELIG å lære! 

– Jasså ja. Hva er det som er vanskelig da? 

– Det er vanskelig å lære når man kan alt! 

– … 

– Men jeg kan ikke ALT da… 

Hummer og kanari

Gullfiskterapi

goldfish photo
Photo by watts_photos

Som barn brukar man mykje av tida til å gå og grue seg til ting. I kvart fall gjorde eg det. Det var mykje eg syntes var skummelt, ekkelt, dødskjedeleg, vondt, utriveleg, som eg gjorde likevel av di dei vaksne tvang meg til det. Vaksiner, tannlegen. besøk hos fjerne slektningar ein ikkje kjente. Første skuledag. Neste skuledag. Å rekke opp hånda for å si til frøken at ein måtte på do. Litt seinare vart eg sendt på internatskule i vekene, og brukte dermed store deler av helgene på å grue meg til å reise tilbake dit. Nokre år seinare brukte eg vekene på å grue meg til å reise heim att i helgene. Kanskje eg grua meg meir enn dei fleste, eg veit ikkje, men noko av det finaste ved å bli vaksen er at man sluttar å grue seg så mykje. Det er mykje som er et ork, men ein gruar seg ikkje til det. Det er fint.

Men eg gruar meg fortsatt til tannlegen. Eg hatar heile prosessen. Frå å ta kontakt for å bestille time, via dei lange minutta på venterommet der ein håper ein skal falle død om før nokon rekk å rope opp namnet ditt, til du sitt der i stolen med kjeften full av redskap og freistar å signalisere at du vil ha meir bedøvelse. Og så kjem sjølvsagt regninga til slutt, og må du ikkje ha ei veke på distriktspsykiatrisk senter etter det er du ein ganske robust person. Eg grua meg nok enda meir når eg var barn, men det er fortsatt ganske ille. Og når ein er vaksen er det jo ingen der som kan true deg til å gjere dei tinga du gruar deg til. Dermed lar ein ofte bli å gjere dei, heilt til det ikkje lenger er nokon veg utenom. Der er litt dumt.

Dette er slikt eg satt og tenkte på når eg for ei veke sida ved ei inkurie fann meg sjølv på venterommet til eit tannlegekontor. Eg var litt i stuss. På veggen hang dei eit ark som ba meg slå av mobiltelefonen. Rett ved sida hang det eit anna ark som fortalde meg at dei spanderte gratis wifi mens eg venta. Men korleis i hulaste skulle eg få gjort meg nytte av det generøse tilbodet om gratis surfing, når eg allereie hadde slått av mobiltelefonen? Dette var dobbeltkommunikasjon. Var det gjort med vilje for å føre pasientane inn i ei grad av forvirring? Ein listig plan for å få oss til å gløyme å kreve premie når vi er ferdige? Eg gav opp å finne nokon fornuftig forklaring. Eg vende i staden merksamda mot akvariet i hjørnet. Kva er det eigentleg med tannleger og akvarier?

Var det berre noko eg billa meg inn, eller har overraskande mange tannleger akvarium på venterommet? Eg tok ei kjapp sjekk på Google for å undersøke dette, og det var faktisk noko i det. Det visar seg at det finst noko som heiter akvariumterapi. Det skal eksistere studier som hevdar at pasientar som får sjå på fisk i fine fargar svømme rundt i ei glasboks full av vatn treng mindre smertestillande. Stress og engstelse reduserast. Det er nesten som hypnose. Det er ikkje berre hos tannlegen det kan brukast heller. Akvariumet skal ha god effekt på appetitten til folk med Alzheimers. Tru det eller ei. Sjølv er eg litt usikker på det der med matlysten. Eg hadde ei gong ein gullfisk i ei bolle, og det var ikkje akkurat appetittvekkande å sjå på den når eg hadde slurva litt med vannbyttefrekvensen. Eg hadde berre ein fisk, eg kalla den for Placebo, men særleg flink var den nok ikkje. Eg kan ikkje minnast at eg vart særleg rolig av å sjå på stakkaren svømme rundt og rundt heile dagen lang.

Hos tannlegen ser eg på alle dei små fiskane, og lurar på kvifor dei heile tida driv og trykker ansiktet sitt mot glasveggen som vender ut mot venterommet. Her har dei eit stort akvarium å boltre seg i, men alt dei gjer er å henge rundt kanten og kikke ut i rommet. Men så slo det meg. Dei har sjølvsagt veddemål gåande om kva slags behandling eg treng. Kor lenge eg blir sittande i stolen. Om eg klarar å gå ut igjen ved egen hjelp. Dei veddar sikkert på kor høg regninga blir også. Ler dei av meg? Eg trur det! Eg kjenner eg blir forbanna. Fiskejævlar. Ikkje eit fnugg av empati å spore nokon plass. Heldig for dem at eg blir ropt opp før eg får reist meg og gjett dei små drittfiskane ei lærepenge dei seint vil gløyme. Men eg skal nok ta dei!

Eg skal tilbake ei gong til. Og denne gongen er det ikkje berre eg som bør grue meg!

Hummer og kanari

Kvite forteller vitser #32

– Gikk en tur neri gata istad. Stakk hue inn på Spenst og ropte BØ! 

– Det var ingen som squat. 

Hummer og kanari

Vel livet?

choose life photo
Photo by sagriffin305

Hugsar de Mark Renton? Den narkomane spjælingen i Ewan MacGregors skikkelse som kjempa seg inn på veggen til utallige tenåringssoverom på nittitalet? Han frå «Trainspotting» med den ikoniske monologen i starten av filmen? Choose Life? Vel livet. Vel ein jobb. Vel ein karriere. Vel ein familie. Vel eit dritsvært fjernsynsapparat, velg vaskemaskiner, biler, CD-spelarar, og elektriske boksopnarar. Alt dette medan han spring gjennom Edinburghs gater, på flukt frå politiet etter eit simpelt butikktjuveri. Kvifor i all verda skal eg velje livet, spør Renton. Han vel å ikkje velje livet. Han vel noko anna. Kvifor? Kven veit. Kven treng ein grunn når ein har heroin?

Det var ikkje slik at det plutseleg vart kult å være narkoman. Likevel heia vi på Mark Renton. Men kvifor? Kvifor kjøpte vi t-skjorter med «Choose Life» på, og hengde monologen hans på veggen? Var vi liksom motstandarar av forbrukarsamfunnet? Sjølvsagt ikkje. Og meir enn tjue år etter, kor har vi hamna? Tok vi lærdom av Rentons regle? Tok vi det til etteretning på noko slags vis? Nei, tenkte meg det. Du har vel ein dritsvær tv i stova, du òg?

Det er ungdommens privilegium å sjå på foreldregenerasjonen med eit kritisk blikk. Å tru at ein kan gjere det betre. Kanskje var det der apellen til Renton låg? Her hadde vi ein kar som openberrt kunne snakke for seg. Sjarmerande og intelligent, på sitt villdyraktige vis. Med solide middelklasseforeldre som berre vil han vel. Ein som eigentleg burde ha alle moglegheiter til å lukkast bra i samfunnet. Men som gjer avkall på alt saman. Han viser at det finst andre vegar. Ein treng ikkje bli med på rotteracet! Kva så om han byter ut den kaptialistiske livsstilen med heroin? Hans val. Men det må då finnast andre måtar å velje på som kan gje meir meining. Det er vel ikkje slik at valet står mellom smoothiemaskin eller hard narkotika? Det må vere noko meir der ute? Vi må uansett klare å skape eit betre liv enn det meinigslause greiene foreldra våre driv på med? «Trainspotting» viste fingeren til det etablerte, og vi elska det. Vel livet? Ikkje faen!

Eg såg «Trainspotting» på ny denne veka etter meir enn tjue år. Den sit fortsatt som eit skot i armen, som ein av dei svært få filmane, kanskje den einaste, som klarar å skildre livet til dei narkomane som eit helvete, samstundes som gjer oss ei slags forståing av apellen. Kvifor ein hamnar der, og kvifor ein ikkje kjem seg ut igjen. Men det er jo først og fremst ein film om å unngå avhengigheit. Anten det er lønsarbeid eller narkotika ein gjer seg avhengig av. Renton blir rusfri i ein periode. Dreg til London og jobbar som eigedomsmeglar. Han er ganske god til det, men sjølv om han seier at han på eit vis likar det, er vi ikkje sikre på at vi trur på han. Og når hans gamle venner frå Edinburgh kjem på besøk og lokkar med ein lukurativ narkohandel, er han snart tilbake på køyret. «Trainspotting» er eigentleg djupt pessimisitisk. Mark Renton kan snakke oss rundt. Rasjonalisere så han trur det sjølv, men inst inne veit han at sanninga er at alt er meiningslaust.

Tjue år etter har vi blitt til alt det som Renton rasar mot. Vi veit at valet ikkje står mellom misbruk eller forbruk. Det var ikkje Renton vi skulle ha hengt på veggen, men Baudelaire. Han visste korleis det var fatt. Ein bør alltid være full, skreiv han. For å ikkje føle tidas forferdeleg bør som knekker skuldrane våre og bøyer oss mot jorda. Rus dykk, sa han. I vin, poesi, eller dyd etter lyst. Og om du undertida vaknar på ei slottstrapp, i det grøne graset, i ei grøft. Eller i den uhyggelege einsemda i ditt kammer, og merkar at rusen er mindre, eller heilt forbi. Da skal du spørje vinden, bølgja, stjerna, fuglen eller klokka. Alt som flykt\ar, jamrar, rullar, syng eller talar. Spør kva tid det er, og dei vil svare det. Det er tid for å bli full. For ikkje å være tidas pinte slave, så rus dykk. Utan opphald. I vin, poesi, eller dyd etter lyst. Velg livet. Velg forbrukarsamfunnet. Eller la vere, om du har råd, men rus deg. På vin. Kinnøl. Poesi. Ost, litteratur og god film. Alt anna enn heroin. Det er den einaste utvegen.

Hummer og kanari

Elias Rukla i Kjippen

kjippen photo
Photo by Hjorthefoto

Eit av dei mest minneverdige augeblikka i norsk litteraturhistorie er frå Dag Solstads bok “Genanse og verdighet”. Her møter vi Elias Rukla. Han er lektor på ein skule i Oslo, og har vore det i 25 år. Ein evig kamp for å vekke elevanes interesse for Ibsen. Ein tapt kamp. Når han ein dag les «Vildanden» saman med elevane sine kjem han plutseleg på sporet av noko nytt. Ei ny innsikt i det gamle møllspiste skodespelet. Han blir opprømt av dette, men entusiasmen smittar ikkje over på elevane. Dei kjeder seg. Demonstrativt. Rukla kjem til kort. Etter timen, når regnet kjem pøsande ned, og han ikkje klarar å slå opp paraplyen sin, går han frå konseptane. Det klikkar fullstendig for han. Han slår paraplyen sund mot ei drikkefontene. Skjeller ut ein elev som står og ser på. «Fitte», seier han til ho. «Flesketryne». Og så skjønar han kva han har gjort. At han har øydelagt alt. At det ikkje er nokon veg tilbake. Han har hatt det eg gjerne kallar for eit Rukla-augeblikk. Det kan skje med oss alle.

På nyttårsafta var det nokon som stakk av med bosspannet vårt. Vi oppdaga det kvarteret på midnatt. Eg opna porten og sto plutseleg med føttene oppi ei pose med matavfall som tjuven hadde kasta frå seg. Eg skjønte med ein gong kva som hadde skjedd. Den vesle dunken meint for matavfall var sporlaust forsvunnen. Jaja. Ein får vel skulde seg sjølv når ein vel å busette seg midt i byen. Det er trass alt meir enn tolv år sida sist nokon rappa bosspannet vårt. Bakruta på bilen har ikkje vore knust sidan tiåringen gjekk i barnehagen. Stort sett er det berre bassen frå rånebilane som forstyrrar borgfreden, og det lever vi godt med. Vi kan ikkje klage. Eg feia opp matavfallet frå bakken, og dumpa det i matavfallet til naboen. Like blid. I alle fall nesten.

– Du skulle ikkje ha kasta det i dunken til naboen, sa mi kjære då vi gjekk ned mot Strandgata. – Kor skulle eg ellers ha kasta det, spurde eg, og fekk til svar at eg burde ha kasta det i restavfallet vårt i staden. Slik er det med kriminaliteten. Den har uante konsekvensar. Plutseleg står ein midt i eit eksistensielt dilemma. Skal ein kaste bosset i spannet til naboen, og håpe at ingen ser det, eller skal ein berre gje blaffen i klimåmål, Paris-avtale og kjeldesortering? Berre blåse i alt det der, som ei anna Solberg-regjering, og kaste matavfallet i dunken med restavfall? Kva ville Martin Malkenes gjort?

Vi kjem oss ned i Strandgata. På Nillehjørnet står vi og ventar på det vidunderlege spetakkelet som er kjippen. Vi snakkar om bosspannet. Borna meiner det er merkeleg at nokon gidd å stjele noko slikt. Vi vaksne er ikkje like forundra. Og så smell det. Det er midnatt. Inn med det nye og bort med det gamle. Vi klarte dette året også på eit vis. Borte i gata kjem opptoget trommande, og heilt først i toget går det ein fyr og slår på eit bosspann med ein kjepp. Ein liten brun matavfallsdunk. Det er dråpa som får det til å bikke. Det er då eg får mitt Rukla-augeblikk. Eg gidd ikkje meir. Eg vil ha oppreising. Hevn for 2016. Bowie, Cohen, Listhaug, Trump og Brexit. Skal eg berre stå der og sjå på at nokon denger livsskiten ut av den vesle matavfallsdunken min? Sjølvsagt ikkje. Eg strenar rett ut foran Kjippen og grip tak i bosspannet. Dreg det med meg inn til fortauet. Bosset skal hem.

Men han med kjeppen gjer seg ikkje utan kamp. Han slepp ikkje taket. Ei kort stund blir vi ståande der begge to, midt i Kjippen, og rive og slite i bosspannet. Eg forklarar at det er mitt. Han lurer på om eg er seriøs. Det er jo Kjippen. Skal eg øydelegge Kjippen? Eg forklarar at han kan ikkje stele bosspann sjølv om det er Kjippen. Han seier at han ikkje har tatt det, men fekk det av nokon andre. Tilbyr meg telefonen sin, bankkortet, og titusen kroner for å få gå vidare med spannet. Eg vil ikkje ha det. Eg vil at folk skal oppføre seg ordentleg. Eg vil ha bosspannet mitt med meg heim. Det er då det slår meg. Kva i alle dagar driv eg på med? Eg er i ferd med å bli Elias Rukla. Det er som å vakne frå ein draum. Her er det eg som er idioten. Eg gjer meg. Eg lar han ta med seg spannet mot eit løfte om å levere det tilbake seinare.

– Kva med bosspannet, spør borna når vi ruslar heim igjen etter at Kjippen er over.

– Det ser vi nok aldri igjen, seier eg.

Men litt utpå dagen derpå er det plutseleg tilbake der det sto. Som om ingenting var skjedd. Kanskje 2017 blir eit bra år likevel?

%d bloggers like this: