web analytics
Hummer og kanari

Dugnadsbollar og dødsleirar

auschwitz photo

Debatten for og i mot dei dyre Polenturane for ungdomsskuleelevar rasar i bystyret, rundt frukostbord og på sosiale medier for tida. Argumenta haglar frå alle kantar, slik dei gjorde sist debatten var oppe og rådmannen måtte gå inn og presisere at gratisprinsippet skal følgjast – utan at turane blei noko særleg mer gratis av den grunn. Om ein reknar med lommepengar og anna forefallande, kan turane fort komme opp i 250.000 eller meir. Eller snaut 1100 sekkar med dugnads-toalettpapir som kan selgast vidare med ei dekningsgrad på over 50 prosent. Eller låg avanse, som Hanne Husebø Kristensen kalla det under debatten i bystyret. Ho sel openbert ikkje mobiltelefonar, for å seie det slik, men lat oss ikkje spore av dette spaltetoget allereie i første avsnitt. Det er mykje vi skal gjennom i dag.

Vi er alle einige om at klasseturar er ei fin greie som kan ha ei god effekt på samhald og klassemiljø. Spørsmålet er om det verkeleg treng å koste ein kvart million kroner, eller ein million sekshunde og nittifiretusen meter med toalettpapir, å teambuilde klassane. Ja, eg trur faktisk alle er einige om at det er mogleg å gjere dette langt billegare, om det er det som er hovudfokus. Men då kjem trumfkortet fram. Andre verdskrigen. Auschwitz. Kven kan vel argumentere mot sjølvaste Holocaust? Dette uforståelege folkemordet som vi aldri må gløyme. Den ultimate ondskapen. Det er så viktig at elevane får med seg dette. Det er vaksine mot ekstremisme og fascisme, må vite. Vil du at ungane våre skal vakse opp og bli Quislingar? Terboven? Kanskje Hitler sjølv? Nei, sjølvsagt ikkje. Ein kan ikkje sette noko pris på slikt. Ungane må til Polen, og det fortare enn svint. Vil du kjøpe ein kakeboks?

Du synest kanskje eg sette det på spissen no, men eg gjorde eigentleg ikkje det. Helga Arntzen, som grunnla Alternative fredsreiser på nittitalet, advarte for nokre år sidan kunnskapsministeren om at ein nedgang i talet på ungdommar som drog på slike skuleturar til Tyskland og Polen, ville kunne føre til ei auke av nazisme og nynazisme her i landet. Er det ikkje verdt 70 boksar av Nissemors Pepperkakehjerter å halde vesle Per utanfor byens nynazistiske miljø kanskje? Nei, det er ikkje lett å argumentere mot dødsleirane og alt du lærer på tur medan du byggjer samhald og gode venskap. Eg tenkte eg skulle prøve likevel.

For eg trur faktisk ikkje at eit besøk i Sachsenhausen fungerer som noko vaksine mot nazisme. Eg trur ikkje ein gong det trengs. Nazismen er ein daud ideologi. Den var eit produkt av spesielle tilhøve i si samtid, og vart ettertrykkeleg knust under andre verdskrigen. Den vil ikkje reise seg igjen. Nynazisme er og forblir eit heilt marginalt fenomen. Truslane mot det liberale demokratiet i dag kjem ikkje frå den kanten. Korleis vi skal kjenne igjen dei nye truslane, og kva vi skal gjere for å kjempe mot dei, det lærer vi ikkje på emosjonelt utmattande konsentrasjonsleirturisme.

Skal ein lære noko meir enn historie av desse turane, må vi sjå på korleis mengder av vanlege folk var med og gjorde folkemordet mogleg. Ikkje berre tyskarar. Nordmenn også. Frå dei norske vaktene i dødsleiren i Beisfjord, der tre av fire krigsfangar døydde. Til dei mange som utan å protestere, gjorde det mogleg å deportere dei norske jødane. Politi og lensmannskontor. Statistisk Sentralbyrå. Administrasjonsråd, kommunar og fylkeskommunar. Drosjesfåførar leigde inn for å frakte dei til hamna i Oslo, der SS overtok dei frå det norske politiet. Det kunne vore meg. Det kan bli femtenåringen på klassetur i framtida. Det er her potensialet ligg. Spørsmålet er om det blir utnytta, eller om det blir ein slik tur der ein reiser ned for å sjå på all ondskapen nokon andre stelte i stand.

Sjølvsagt skal elevane lære om Holocaust og andre verdskrigen, men skal vi bruke fleire hundre tusen kroner på det, må vi i det minste sikre oss at vi oppnår det vi vil. Det faglege innhaldet må vere godt nok. Klarar vi det når det ikkje er skulen, men foreldra, som planlegg, og gjennomfører turane? Er kontrollen med læringsutbyttet god nok? Eg er skeptisk, men reknar med at nokon no meinar at eg får ta meg ei bolle. Fortrinnsvis Pappas punsjboller til seksti kroner boksen. Eg tek to.

Hummer og kanari

Korleis konsumere kultur?

Laurdag kveld hadde vi i filmklubben invitert to unge filmskaparar frå Tromsø nedover for å vise fram ei film som dei har jobba med nokre år. Tullerusk heit den, og det var kanskje ei passande tittel på heile prosjektet. Både vårt og deira. Nattkino på laurdag kveld. Der satt eg, og dei to filmskaparane, og venta på folk. Vi prata om film medan vi venta. Om korleis det er å vere den einaste i salen på ein film. Vi var alle einige om at vi hadde hatt fleire av våre finaste filmopplevingar på filmar der vi var aleine i salen. Men skulle vi bli aleine i salen denne kvelden også? Det så stygt ut. Vi skjulte det så godt vi kunne, men desperasjonen steg. Det lå an til å bli ei slik tragisk historie som ikkje ei gong er morsom i ettertid. For meg som vert og arrangør var det smått pinleg. For gutta frå Tromsø, som hadde gleda seg til å få sine første reaksjonar frå eit uhilda publikum var det berre trist.

Eg trur vi ofte undervurderar kor mykje kulturopplevingane våre blir påverka av alt mogleg anna enn sjølve verket. Anten det er rundt oss, eller inne i oss sjølve. Kor mange ganger har ein ikkje opplevd å bli skuffa av ein film som man har gleda seg til lenge? Gått rundt og bygget opp forventningar. Klart det må krasje. Forventningar. Ramma rundt det heile. Lokalets utforming. Kva slags drikke dei serverar i baren. Kven man går saman med. Har utøvaren ein god dag? Arrangøren? Kva med oss selv? Regner det ute? Er du sliten? Alt spelar inn. Eg trur det er lurt å vere klar over det. Påfallande ofte er dei beste kulturopplevingane dei ein får når ein ikkje heilt veit kva ein går til. Det gjeld å nullstille. Åpne for nye inntrykk. Prøve noe nytt. Må alt vere fantastisk bra? Må vi skjøne alt vi ser? Må alt vere ei publikumssuksess før det har noko verdi? Nei. Sjølv om ikkje det som skjer på scenen heilt klarar å fange deg inn, skjer det noko med hjernen vår når vi er tvunget til å sitte stille i ein time og ikkje kan fiske fram mobiltelefonen for å avlede tankane. Tankane gjer seg til å vandre. Kanskje tenker du nye tankar? Det treng ikkje ein gong ha noko med teaterstykket å gjere, berre med settingen, og det er verdifullt. Vi burde stoppe opp oftare. Gå oss vill i tankerekkene våre. Nullstille. Puste.

Vi har gjerne ei oppfatning om at kulturopplevinga berre skal gå ein veg. Frå scene til publikum. Vi set oss i stolen og seier, værsågod, underhald meg. Og nokre gonger er det slik det fungerar også, men det treng ikkje vere slik. Som leverandør av kultur gjennom den lokale filmklubben er eg ofte ekstra var på korleis folk opplever filmane vi setter opp. Dei blir babyane mine. Eg vil at alle skal elske dei. Medan filmen rullar sit eg i salen og kjenner på stemninga. Likar dei dette? Er dei med? Skjer det noko? Eg tenker at berre vi klarar å gje i kvart fall ein person ei filmoppleving ho kjem til å hugse lenge er eg nøgd. At vi har fått noko til å skje, inne i hovudet til eit anna menneske. Noko som ikkje hadde skjedd om det ikkje var for oss. Det er nok. Eigentleg er det ganske stort, og når vi treff skjer det noko inne i oss også. Vi veks på det. Kulturoppleving på sitt beste går begge vegar. Frå utøvar til publikum, til arrangør og tilbake igjen.

Laurdag kveld igjen. Klokka tikker mot tidspunktet der filmen skulle starta. I det vi er i ferd med å resignere og gå på Bua for å slukke sorgene går døra opp. Inn kjem Roald Leivestad, og han skal sjå film. Gutta held si innleing og fortel om prosjektet. Eg startar filmen, og under over alle under. Leivestad ler når han skal le. Han likar faktisk filmen, i all si uferdige prakt. Og for kvar gong han ler lettar stemninga i salen. Når filmen er ferdig er vi glade alle saman. Det som lå an til å bli eit nederlag for både meg og gjestane blir plutseleg snudd til siger. Eller i det minste ei god historie. “Det kom EN person, og det var fankern meg sjølvaste kultursjefen. Og han LIKTE filmen”.
Meir skal det ikkje til. Nokon gonger er det nok med ein. Etter filmen gjekk vi på fest og drakk punsj. Alle var einige om at det hadde vore ei triveleg helg.

Hummer og kanari

Jom, jom røsk meg i balla

captain cod photo
Photo by Global Ranger

Onsdag i førre veke vart supporterklubben Stimen offisielt stifta, med Jon Håvard Strømsnes som klubbens aller første leiar. Dette er stas. På stiftingsmøtet var fleire opptekne av at supporterklubben måtte ha eit familievennleg image, noko den nyvalde leiaren gav si fulle tilslutning til. «Vi skal vere ein familievennleg folkesupporterklubb for Florø», sa Strømsnes. Det vil framleis vere lov å skjelle ut dommarar på det grovaste, men familien deira skal vi vere greie med, forklarte ein representant som helst ville vere anonym. Det er uklart om det framleis vil vere lov å ønske død og fordervelse over spelarar frå Førde, eller om grensa nå skal gå ved buksevatn. Den diskusjonen er uansett reint teoretisk, i og med at Førde knapt har noko fotballag å snakke om nå for tida.

Medan supporterklubbane gjer så godt dei kan for å rydde opp i rasisme, homofobi og alt slikt som gjer at folk lurar på om det er greitt å ta med seg barna på fotballkamp, har det motsette skjedd i den politiske diskusjonen. Den danna samfunnssamtalen liknar meir og meir på ein fotballkamp, der vi alle saman sit og heiar på kvar vår side, som var det fotballsupporterar vi var. Før måtte vi gå på kamp for å høyre Klanen synge om å valdta våre horer, og knulle våre kyr. Nå held det med eit lite dykk ned i kommentarfelta på Facebook for å finne liknande språk, men no er det ikkje dei helsikes bøndene med fotballdrakt i andre fargar som skal få det, no er det dei politiske motstandarane. Landssvikarar, kulturquislingar, vietnamesermegger og høgrefascistar. Ta dei med i Toyotaen til Magdi og gje dei ei omgang dei seint vil gløyme. Og det har spreidd seg frå dei sosiale media og ut i det offentlege. Det held vel å nemne Donald Trump? Eg tek meg i å lengte tilbake til den gongen hooligans var hooligans, og politikarar politikarar. No veit eg ikkje lenger kva som er kva. «Jom Jom røsk meg i balla», som vi ropte på Falkum den gongen eg var aktiv i supporterklubben til Odd.

Ja, eg skreiv aktiv, men for det meste sat vi jo på baken. Anten på tribunen, eller i ein buss på veg til bortekampar på Fåberg og i Drøbak. Vi var kledd i kvite kjeledressar, med Oddepila, og alle som hadde kjeledress fekk delt ut eit yrke. Eg vart av mystiske grunnar utpeikt til å vere politi. Eg hadde rappa to spekulum av far min, som hadde litt av kvart liggande sjølv om han hadde slutta å praktisere som lege. Dei hadde eg teikna auge på slik at dei såg ut som gakk-gakkar, og om eg hugsar rett hadde eg bunde dei fast i kvar sin snor på lua eg hadde på meg. Og det var ikkje ei kva som helst lue. Det var ei slik varm pelskledd lue av den typen eg kunne kalla for bjørnefitte om eg berre hadde vore litt meir vulgær. Med lua og kjeledressen var eg klar til kamp. «Vi drikk mjølka bar. Rett frå juret», skreik vi på stadion. Men vi drakk den mest frå kartongen altså, det var berre skryt.

Det er mykje som skal på plass no som det skal spelast toppfotball i byen. Supporterklubb er vel og bra. Det neste steget må vere å få ein maskot på plass. Alle klubbar som er å rekne med har ein maskot. Odd har ei bie som dei har kalla Brodd. På kampane hoppar og dansar den rundt, dansar sexy bak målet, og ein gong gav den ein Fredrikstad-spiss ei øyrefik. I Premier League er det enda verre. Der har Swanseas maskot, svana Cyril, hamna i trøbbel med politiet fleire gonger. Ein gong drog den hovudet av maskoten til Millwall og sparka det opp på tribunen. Eg veit ikkje korleis det passar inn i Stimens familieprofil, men eg meiner det må vere ok. Florø treng altså ein maskot, og at det må vere ein sild, det er udiskutabelt. Man kva skal namnet vere? Sildheim-Olsen? Sildveig Willfisk? Frank Silly? Eg veit ikkje, kanskje Firdaposten kan arrangere ei namnekonkurranse?

Men har vi råd? Eit skikkeleg, spesiallaga, maskotkostyme kostar fort frå 50.000 kroner og oppover. Det har vi råd til. Det er berre ein sjettedels polentur for tiande klasse. 293 sekkar, eller 451.220 meter med toalettpapir. Dugnad for maskot til Stimen og Florø fotball? Jom jom, røsk meg i balla. Eg er med!

Hummer og kanari

Samtaler med Tildibopp #27

– Ålreit, har du hatt det kjekt på skolen i dag? 

– Jaaaaa! 

– Har du lært noe i dag da? 

– Nei! 

– Ikke i dag heller?

– Nei! 

– Du lærer jo aldri noe på skolen du. Hvorfor ikke det da? 

– Fordi det er VANSKELIG å lære! 

– Jasså ja. Hva er det som er vanskelig da? 

– Det er vanskelig å lære når man kan alt! 

– … 

– Men jeg kan ikke ALT da… 

Hummer og kanari

Gullfiskterapi

goldfish photo
Photo by watts_photos

Som barn brukar man mykje av tida til å gå og grue seg til ting. I kvart fall gjorde eg det. Det var mykje eg syntes var skummelt, ekkelt, dødskjedeleg, vondt, utriveleg, som eg gjorde likevel av di dei vaksne tvang meg til det. Vaksiner, tannlegen. besøk hos fjerne slektningar ein ikkje kjente. Første skuledag. Neste skuledag. Å rekke opp hånda for å si til frøken at ein måtte på do. Litt seinare vart eg sendt på internatskule i vekene, og brukte dermed store deler av helgene på å grue meg til å reise tilbake dit. Nokre år seinare brukte eg vekene på å grue meg til å reise heim att i helgene. Kanskje eg grua meg meir enn dei fleste, eg veit ikkje, men noko av det finaste ved å bli vaksen er at man sluttar å grue seg så mykje. Det er mykje som er et ork, men ein gruar seg ikkje til det. Det er fint.

Men eg gruar meg fortsatt til tannlegen. Eg hatar heile prosessen. Frå å ta kontakt for å bestille time, via dei lange minutta på venterommet der ein håper ein skal falle død om før nokon rekk å rope opp namnet ditt, til du sitt der i stolen med kjeften full av redskap og freistar å signalisere at du vil ha meir bedøvelse. Og så kjem sjølvsagt regninga til slutt, og må du ikkje ha ei veke på distriktspsykiatrisk senter etter det er du ein ganske robust person. Eg grua meg nok enda meir når eg var barn, men det er fortsatt ganske ille. Og når ein er vaksen er det jo ingen der som kan true deg til å gjere dei tinga du gruar deg til. Dermed lar ein ofte bli å gjere dei, heilt til det ikkje lenger er nokon veg utenom. Der er litt dumt.

Dette er slikt eg satt og tenkte på når eg for ei veke sida ved ei inkurie fann meg sjølv på venterommet til eit tannlegekontor. Eg var litt i stuss. På veggen hang dei eit ark som ba meg slå av mobiltelefonen. Rett ved sida hang det eit anna ark som fortalde meg at dei spanderte gratis wifi mens eg venta. Men korleis i hulaste skulle eg få gjort meg nytte av det generøse tilbodet om gratis surfing, når eg allereie hadde slått av mobiltelefonen? Dette var dobbeltkommunikasjon. Var det gjort med vilje for å føre pasientane inn i ei grad av forvirring? Ein listig plan for å få oss til å gløyme å kreve premie når vi er ferdige? Eg gav opp å finne nokon fornuftig forklaring. Eg vende i staden merksamda mot akvariet i hjørnet. Kva er det eigentleg med tannleger og akvarier?

Var det berre noko eg billa meg inn, eller har overraskande mange tannleger akvarium på venterommet? Eg tok ei kjapp sjekk på Google for å undersøke dette, og det var faktisk noko i det. Det visar seg at det finst noko som heiter akvariumterapi. Det skal eksistere studier som hevdar at pasientar som får sjå på fisk i fine fargar svømme rundt i ei glasboks full av vatn treng mindre smertestillande. Stress og engstelse reduserast. Det er nesten som hypnose. Det er ikkje berre hos tannlegen det kan brukast heller. Akvariumet skal ha god effekt på appetitten til folk med Alzheimers. Tru det eller ei. Sjølv er eg litt usikker på det der med matlysten. Eg hadde ei gong ein gullfisk i ei bolle, og det var ikkje akkurat appetittvekkande å sjå på den når eg hadde slurva litt med vannbyttefrekvensen. Eg hadde berre ein fisk, eg kalla den for Placebo, men særleg flink var den nok ikkje. Eg kan ikkje minnast at eg vart særleg rolig av å sjå på stakkaren svømme rundt og rundt heile dagen lang.

Hos tannlegen ser eg på alle dei små fiskane, og lurar på kvifor dei heile tida driv og trykker ansiktet sitt mot glasveggen som vender ut mot venterommet. Her har dei eit stort akvarium å boltre seg i, men alt dei gjer er å henge rundt kanten og kikke ut i rommet. Men så slo det meg. Dei har sjølvsagt veddemål gåande om kva slags behandling eg treng. Kor lenge eg blir sittande i stolen. Om eg klarar å gå ut igjen ved egen hjelp. Dei veddar sikkert på kor høg regninga blir også. Ler dei av meg? Eg trur det! Eg kjenner eg blir forbanna. Fiskejævlar. Ikkje eit fnugg av empati å spore nokon plass. Heldig for dem at eg blir ropt opp før eg får reist meg og gjett dei små drittfiskane ei lærepenge dei seint vil gløyme. Men eg skal nok ta dei!

Eg skal tilbake ei gong til. Og denne gongen er det ikkje berre eg som bør grue meg!

%d bloggers like this: