web analytics
Hummer og kanari

Kvite forteller vitser #32

– Gikk en tur neri gata istad. Stakk hue inn på Spenst og ropte BØ! 

– Det var ingen som squat. 

Hummer og kanari

Vel livet?

choose life photo
Photo by sagriffin305

Hugsar de Mark Renton? Den narkomane spjælingen i Ewan MacGregors skikkelse som kjempa seg inn på veggen til utallige tenåringssoverom på nittitalet? Han frå «Trainspotting» med den ikoniske monologen i starten av filmen? Choose Life? Vel livet. Vel ein jobb. Vel ein karriere. Vel ein familie. Vel eit dritsvært fjernsynsapparat, velg vaskemaskiner, biler, CD-spelarar, og elektriske boksopnarar. Alt dette medan han spring gjennom Edinburghs gater, på flukt frå politiet etter eit simpelt butikktjuveri. Kvifor i all verda skal eg velje livet, spør Renton. Han vel å ikkje velje livet. Han vel noko anna. Kvifor? Kven veit. Kven treng ein grunn når ein har heroin?

Det var ikkje slik at det plutseleg vart kult å være narkoman. Likevel heia vi på Mark Renton. Men kvifor? Kvifor kjøpte vi t-skjorter med «Choose Life» på, og hengde monologen hans på veggen? Var vi liksom motstandarar av forbrukarsamfunnet? Sjølvsagt ikkje. Og meir enn tjue år etter, kor har vi hamna? Tok vi lærdom av Rentons regle? Tok vi det til etteretning på noko slags vis? Nei, tenkte meg det. Du har vel ein dritsvær tv i stova, du òg?

Det er ungdommens privilegium å sjå på foreldregenerasjonen med eit kritisk blikk. Å tru at ein kan gjere det betre. Kanskje var det der apellen til Renton låg? Her hadde vi ein kar som openberrt kunne snakke for seg. Sjarmerande og intelligent, på sitt villdyraktige vis. Med solide middelklasseforeldre som berre vil han vel. Ein som eigentleg burde ha alle moglegheiter til å lukkast bra i samfunnet. Men som gjer avkall på alt saman. Han viser at det finst andre vegar. Ein treng ikkje bli med på rotteracet! Kva så om han byter ut den kaptialistiske livsstilen med heroin? Hans val. Men det må då finnast andre måtar å velje på som kan gje meir meining. Det er vel ikkje slik at valet står mellom smoothiemaskin eller hard narkotika? Det må vere noko meir der ute? Vi må uansett klare å skape eit betre liv enn det meinigslause greiene foreldra våre driv på med? «Trainspotting» viste fingeren til det etablerte, og vi elska det. Vel livet? Ikkje faen!

Eg såg «Trainspotting» på ny denne veka etter meir enn tjue år. Den sit fortsatt som eit skot i armen, som ein av dei svært få filmane, kanskje den einaste, som klarar å skildre livet til dei narkomane som eit helvete, samstundes som gjer oss ei slags forståing av apellen. Kvifor ein hamnar der, og kvifor ein ikkje kjem seg ut igjen. Men det er jo først og fremst ein film om å unngå avhengigheit. Anten det er lønsarbeid eller narkotika ein gjer seg avhengig av. Renton blir rusfri i ein periode. Dreg til London og jobbar som eigedomsmeglar. Han er ganske god til det, men sjølv om han seier at han på eit vis likar det, er vi ikkje sikre på at vi trur på han. Og når hans gamle venner frå Edinburgh kjem på besøk og lokkar med ein lukurativ narkohandel, er han snart tilbake på køyret. «Trainspotting» er eigentleg djupt pessimisitisk. Mark Renton kan snakke oss rundt. Rasjonalisere så han trur det sjølv, men inst inne veit han at sanninga er at alt er meiningslaust.

Tjue år etter har vi blitt til alt det som Renton rasar mot. Vi veit at valet ikkje står mellom misbruk eller forbruk. Det var ikkje Renton vi skulle ha hengt på veggen, men Baudelaire. Han visste korleis det var fatt. Ein bør alltid være full, skreiv han. For å ikkje føle tidas forferdeleg bør som knekker skuldrane våre og bøyer oss mot jorda. Rus dykk, sa han. I vin, poesi, eller dyd etter lyst. Og om du undertida vaknar på ei slottstrapp, i det grøne graset, i ei grøft. Eller i den uhyggelege einsemda i ditt kammer, og merkar at rusen er mindre, eller heilt forbi. Da skal du spørje vinden, bølgja, stjerna, fuglen eller klokka. Alt som flykt\ar, jamrar, rullar, syng eller talar. Spør kva tid det er, og dei vil svare det. Det er tid for å bli full. For ikkje å være tidas pinte slave, så rus dykk. Utan opphald. I vin, poesi, eller dyd etter lyst. Velg livet. Velg forbrukarsamfunnet. Eller la vere, om du har råd, men rus deg. På vin. Kinnøl. Poesi. Ost, litteratur og god film. Alt anna enn heroin. Det er den einaste utvegen.

Hummer og kanari

Elias Rukla i Kjippen

kjippen photo
Photo by Hjorthefoto

Eit av dei mest minneverdige augeblikka i norsk litteraturhistorie er frå Dag Solstads bok “Genanse og verdighet”. Her møter vi Elias Rukla. Han er lektor på ein skule i Oslo, og har vore det i 25 år. Ein evig kamp for å vekke elevanes interesse for Ibsen. Ein tapt kamp. Når han ein dag les «Vildanden» saman med elevane sine kjem han plutseleg på sporet av noko nytt. Ei ny innsikt i det gamle møllspiste skodespelet. Han blir opprømt av dette, men entusiasmen smittar ikkje over på elevane. Dei kjeder seg. Demonstrativt. Rukla kjem til kort. Etter timen, når regnet kjem pøsande ned, og han ikkje klarar å slå opp paraplyen sin, går han frå konseptane. Det klikkar fullstendig for han. Han slår paraplyen sund mot ei drikkefontene. Skjeller ut ein elev som står og ser på. «Fitte», seier han til ho. «Flesketryne». Og så skjønar han kva han har gjort. At han har øydelagt alt. At det ikkje er nokon veg tilbake. Han har hatt det eg gjerne kallar for eit Rukla-augeblikk. Det kan skje med oss alle.

På nyttårsafta var det nokon som stakk av med bosspannet vårt. Vi oppdaga det kvarteret på midnatt. Eg opna porten og sto plutseleg med føttene oppi ei pose med matavfall som tjuven hadde kasta frå seg. Eg skjønte med ein gong kva som hadde skjedd. Den vesle dunken meint for matavfall var sporlaust forsvunnen. Jaja. Ein får vel skulde seg sjølv når ein vel å busette seg midt i byen. Det er trass alt meir enn tolv år sida sist nokon rappa bosspannet vårt. Bakruta på bilen har ikkje vore knust sidan tiåringen gjekk i barnehagen. Stort sett er det berre bassen frå rånebilane som forstyrrar borgfreden, og det lever vi godt med. Vi kan ikkje klage. Eg feia opp matavfallet frå bakken, og dumpa det i matavfallet til naboen. Like blid. I alle fall nesten.

– Du skulle ikkje ha kasta det i dunken til naboen, sa mi kjære då vi gjekk ned mot Strandgata. – Kor skulle eg ellers ha kasta det, spurde eg, og fekk til svar at eg burde ha kasta det i restavfallet vårt i staden. Slik er det med kriminaliteten. Den har uante konsekvensar. Plutseleg står ein midt i eit eksistensielt dilemma. Skal ein kaste bosset i spannet til naboen, og håpe at ingen ser det, eller skal ein berre gje blaffen i klimåmål, Paris-avtale og kjeldesortering? Berre blåse i alt det der, som ei anna Solberg-regjering, og kaste matavfallet i dunken med restavfall? Kva ville Martin Malkenes gjort?

Vi kjem oss ned i Strandgata. På Nillehjørnet står vi og ventar på det vidunderlege spetakkelet som er kjippen. Vi snakkar om bosspannet. Borna meiner det er merkeleg at nokon gidd å stjele noko slikt. Vi vaksne er ikkje like forundra. Og så smell det. Det er midnatt. Inn med det nye og bort med det gamle. Vi klarte dette året også på eit vis. Borte i gata kjem opptoget trommande, og heilt først i toget går det ein fyr og slår på eit bosspann med ein kjepp. Ein liten brun matavfallsdunk. Det er dråpa som får det til å bikke. Det er då eg får mitt Rukla-augeblikk. Eg gidd ikkje meir. Eg vil ha oppreising. Hevn for 2016. Bowie, Cohen, Listhaug, Trump og Brexit. Skal eg berre stå der og sjå på at nokon denger livsskiten ut av den vesle matavfallsdunken min? Sjølvsagt ikkje. Eg strenar rett ut foran Kjippen og grip tak i bosspannet. Dreg det med meg inn til fortauet. Bosset skal hem.

Men han med kjeppen gjer seg ikkje utan kamp. Han slepp ikkje taket. Ei kort stund blir vi ståande der begge to, midt i Kjippen, og rive og slite i bosspannet. Eg forklarar at det er mitt. Han lurer på om eg er seriøs. Det er jo Kjippen. Skal eg øydelegge Kjippen? Eg forklarar at han kan ikkje stele bosspann sjølv om det er Kjippen. Han seier at han ikkje har tatt det, men fekk det av nokon andre. Tilbyr meg telefonen sin, bankkortet, og titusen kroner for å få gå vidare med spannet. Eg vil ikkje ha det. Eg vil at folk skal oppføre seg ordentleg. Eg vil ha bosspannet mitt med meg heim. Det er då det slår meg. Kva i alle dagar driv eg på med? Eg er i ferd med å bli Elias Rukla. Det er som å vakne frå ein draum. Her er det eg som er idioten. Eg gjer meg. Eg lar han ta med seg spannet mot eit løfte om å levere det tilbake seinare.

– Kva med bosspannet, spør borna når vi ruslar heim igjen etter at Kjippen er over.

– Det ser vi nok aldri igjen, seier eg.

Men litt utpå dagen derpå er det plutseleg tilbake der det sto. Som om ingenting var skjedd. Kanskje 2017 blir eit bra år likevel?

Hummer og kanari

Same procedure as every year

dinner for one photo
Photo by David Blackwell.

Meir enn noko anna tid på året er jula ei tid for tradisjonar. Det den einaste forklaringa på at folk ikkje samlar seg i gatene med fakler og høygaflar for å styrte kringkastingssjefen på lille julafta. Mi påstand er at i kvar einaste annan tid på året enn i jula hadde vi protestert høglytt på at NRK, midt i beste sendetid, bød på ei gamal møllspist sketsj frå 1963 for å underhalde oss. For så å fortsette med det år ut og år inn. Det er galskap, men i jula svelger vi berre unna. Vi godtek alt, berre det på eit eller anna vis kan knyttast til tradisjon. Nær to millionar nordmenn samlar seg foran tv-apparatet på kvelden før kvelden for å sjå Grevinna og hovmesteren. Admiral Von Schneider! Schkoll!!! Same procedure as last year? Klart det. Samme prosedyre som alle år miss Sophie.

I John Carpenters film frå 1988, “They Live”, finn helten eit par solbriller som gjer at han kan sjå verda slik den eigentleg er. Blant anna ser han at eit fleirtal av dei folka som sit med makt og innflytelse eigentleg er menneskelignande romvesen. Naturleg nok er det ingen som trur på ham når han seier korleis det eigentleg er fatt. Når NRK plukkar fram “Grevinna og hovmesteren” kjenner eg meg slik. Som om eg er den einaste som ser at dette er skit, men det hjelper ikkje kva eg seier. Sjølv dei andre medlemmane i familien blir forandra til julepsykotiske humanoide romvesen når klokka tikkar mot 21.00 og programleiarane varslar at no kjem det. Sjølvaste mandelen i julegrøten. Eg får lyst til å seie som John Nada, helten i “They Live”. I have come here to chew bubblegum and kick ass… and I’m all out of bubblegum. Men av hensyn til julefreden bit eg det i meg. Heldigvis er det fort overstått. I think we’ll have port with the fruit!

Verda er stor, kald og skummel. Ute hyler stormen rundt hushjørnene. Gjer sitt beste for å rive porten av hengslene. Bakom eit hjørne står døden på lur. Han tar oss når han vil. Det gjeld å få satt opp nokre kringvern mot den utrygge og ugjestmilde verda skjebnen har plassert oss i. Noko som kan gje oss ei kjensle av tryggleik. Tradisjonane er slike kringvern. For tusen år siden satte vi ut grøt til nissen slik at han skulle hjelpe oss å passe på gården. Kvikklunsjen, brunosten, dugnaden og Deilig er jorden er i grunnen samme greia. Eit rituale vi må gjennom slik at vi kan kjenne oss trygge. Verne oss mot den nagande kjensla av at alt eigentleg er meiningslaust. Tradisjonar er konserveringsmiddel. Eit tilsetningsstoff i liva våre som hindrar at alt saman berre råtnar på rot. Samme prosedyre som i fjor. Bare vi fortsetter å gjøre det samme som vi alltid har gjort kommer det til å gå bra. Samme prosedyre som alle år. Vi har kontroll på dette her.

Dei fleste av oss går gjennom ei slags syklus i livet. Når vi er små treng vi dei vaksne for å være trygge. Det veit vi godt, og vi omfamnar denne tryggleiken. Vil at alt skal være slik det alltid har vore. Sommarferien skal helst gå til same plassen som året før. Julafta skal vere slik vi husker at den var i fjor. Og året før. Men når vi blir større blir vi meir kritiske. Vi trur at vi ikkje kan døy, i kvart fall ikkje i dette århundret, og vi gjer opprør mot tradisjonar vi synest er kjedelege. Eller ikkje ser meining i. Som vaksne freistar vi å skape våre eigne tradisjonar. Nokre tek vi med oss heimefrå, andre finn vi på sjølv. Kanskje er vi heldige og finn nokon å dele livet med. Då blir det ein fusjon av tradisjonar. Ribbe eller kalkun? Julesylte? Grandiosa eller rakfisk? Og kor skal vi eigentleg feire denne jula? Det går seg til, og nye tradisjonar blir skapt. Sånn er det både i det små og i det store.
Det er fortsatt mindre enn hundre år sida vi fikk det første offentlege juletreet her i landet. Julenissen slik vi kjenner ham i dag, forma i Coca-Colas bilete, er omtrent like ung. Den gamle gode norske fjøsnissen har vore på kraftig retur. Likevel er det nokre hundre tusen mennesker som kvart år sørger for at det fortsatt blir satt ut ein skål med grøt til nissen til jul. Dei fleste av dei nord i landet. Tradisjonar er konserveringsmiddel, men vi kan ikkje konservere kulturen. Den er i konstant utvikling. Og vi kan påverke utviklinga. “Grevinna og hovmesteren” vart første gong vist på NRK i 1980, og er altså ei tradisjon som har oppstått i mi levetid. Den kan godt dø i mi tid. Dette er ei oppfordring til revolt. Lille julafta i 2017 møtast vi utanfor Marienlyst i Oslo. Eg tek med balltre og solbriller, men ikkje noko tyggegummi. Lat oss bli kvitt denne utdaterte juletradisjonen ein gong for alle!

Men ikkje sei noko til mi kjære!

Hummer og kanari

Baby It’s Cold Outside

Søviknes som statsråd? Da blir’em sure serru. Feministene. Hahahahaha. Foto: Eirik Helland Urke (CC BY-SA 2.0)

Terje Søviknes vart denne veka presentert som ny statsråd i Erna Solbergs regjering. Det fekk meg av ein eller anna grunn til å tenke på Baby It’s Cold Outside. Du har sjølvsagt høyrt den i år også. Eg har i kvart fall gjort det: Mi kjære plukka fram julemusikken så fort vi var ferdig med Halloween, og då var det berre eit tidsspørsmål før den var der. Den erkeamerikanske vintersviska. Duetten der ho vil heim, men han ikkje vil la ho gå. Den sleske fyren smyg seg ut av høyttalarane med si enerverande syting om at det er kaldt der ute. Eg gjer mi kjære oppmerksom på at det faktisk er opptakten til eit seksuelt overgrep vi er vitne til her. Jenta seier at ho vil heim. Ho lurer på kva som eigentleg er i denne drinken. Ho seier eksplisitt at ho ikkje vil. Nei nei nei, seier ho, men mannsgrisen ho er i lag med høyrer ikkje på argumenta hennar. Han pressar på. Det er berre ein plass det her kan ende, seier eg til mi kjære, og det er gråtande i ei hotellkorridor med strømpebuksa nede på knærne. Men ho høyrer ikkje på det øyret. Den ellers beinharde feministen lar visst alle prinsipp fare berre ein smørsangar som Dean Martin eller kven det no er skrur på sjarmen. Det er kaldt der ute. Bikkjekaldt!

Mannen som skreiv både tekst og musikk til Baby It’s Cold Outside var ein amerikansk komponist kjent frå Broadway, Hollywood og Tin Pan Alley. Frank Loesser var namnet, og denne vintersviska var først ei song som han harva ned mest til privat bruk. Han og kona, Lynn Garland, framførte den på ein privat innflytningsfest, og det var ein umiddelbar suksess. Dei måtte gjenta den på private arrangement i fleire år etterpå. Seinare solgte han songen til MGM. Kona likte ikkje det noko større. Det var deira song, meinte ho. At nokon andre skulle fremføre den kjendes som utroskap. Men solgt var den. Loesser fikk ein Oscar-statuett ut av det, og sannsynlegvis nok penger til å kjøpe noko fint til kona som plaster på såret..

Etter dette har Baby It’s Cold Outside utvikla seg til å bli ein av amerikanarenes mest populære sekulære julesanger. Den er spelt inn i utallige versjonar. Nærast alt som kan krype og gå, og samtidig holde ein mikrofon, har sunget denne sangen. Frå Ella Fitzgerald til Lady Gaga. Bing Crosby til Rod Stewart. Det finnest til og med ei norsk versjon, oversatt og fremført av Terje Nilsen, som heldigvis har gått dei fleste hus forbi. Kvart einaste år skriv nokon ein sak i eit eller anna amerikansk magasin om korleis denne sangen er eit perfekt bilete på korleis valdtektskultur og misogyni gjennomsyrar samfunnet. Like sjølvsagt er det nokon som bit på agnet, og skriv eit tilsvar om korleis feministar må ta seg ei bolle og slutte å ta seg sjølv så forbanna høgtideleg. Det er ein tullete debatt, mogleggjort av at amerikanarar flest ikkje har høyrt Kurt Nilsen og Christel Alsos fremføre låta på YouTube. Der snakkar vi valdtekt!

Baby It’s Cold Outisde var ikkje meint som ein hyllest til nachspielvaldtekten. Ein må hugse på at den vart til på førtitalet. Før feministane brant brystholderen. Før hippietida, fri sex og den generelle ideen om kvinner som sjølvagerande seksuelle vesen. Ei kvinne kunne ikkje utan videre tilbringe natta hos ein mann den gongen. Når Loesser skrev duetten sin, og kalte mannen for “Ulven” og kvinna for “musa” må det sjåast i lys av den tida den vart til. Likevel er det ikkje til å kome i frå at teksten i dag verkeleg har ei ekkel undertone. Vi forventar betre oppførsel i dag. Om kvinna vil heim, får du bestille ei drosje til ho, i staden for å klage på været. Det finnest ikkje dårleg vær. Berre for lite klær, og det skal vi mannsgrisar halde oss for gode til å utnytte. Dette er det visst stadig naudsynt å minne folk på.

Aller viktigast er det likevel å minne om at er det ein ting denne verda verkeleg ikkje treng, er det fleire versjonar av Baby It’s Cold Outside. Det skulle eg ønske at nokon hadde sagt til Erna Solberg før ho gjekk med på å ta Terje Søviknes inn i den rikspolitiske varmen igjen. Vi lever i ei tid der vi omtrent må legge frem vandelsattest for å få lov til å gå forbi ein barnehage, men ein mann som har demonstrert at han er i stand til å misbruke si makt som nestleder i eit parti, som ordførar, og som vaksen, på ei seksten år gamal jentes rekning, han skal vi tilgi og fortsette å plassere i maktposisjonar. Forstå det den som kan.

Men om Søviknes og Jensen, på neste karaokekveld i regjeringa, inntar scenen for å framføre Baby It’s Cold Outside. Då håper eg verkeleg Erna Solberg har handlekraft nok til ta strømmen. Ein stad må grensa gå. Sjølv for denne regjeringa.

%d bloggers like this: