web analytics

Search Results for: russland

Hummer og kanari

Fotballen kjem heim

8206408179_d1757e6f54_z

EM-fotballen rullar for fullt i Frankrike for tida, og eg glaner på TV-en så auget blir avlangt og vått. England er mitt lag, og i år har dei eit ungt og lovande lag som kanskje kan få til noko. Kjenner eg dei rett, rotar dei det til for seg sjølv på eit eller anna tidspunkt, men enn so lenge er håpet levande. Wales vart senka i sluttsekundane, publikum syng at fotballen kjem heim, og klumpen er på plass i halsen. God save our team, eg har trua.

Eg er ikkje like engasjert når til dømes Slovenia møter Russland. Usikker på om eg skal heie på pest eller kolera, let eg heller tankane vandre andre stader. Det var då eg kom til å tenke på Liverpools gamle lynving. Steve Heighway. Ein av dei få Liverpool-spelarane eg har hatt ein viss sympati for. Han hadde eit kult namn. Han var ein driblesterk ving som det var moro å sjå spele. Dessuten hadde han ein universitetsutdanning. Heighway var ein smart fyr. Når Liverpool spelte i Europa likte Heighway å få med seg litt sjåverdigheitar på turen. Dei andre på laget lo av han, og ville heller spele kort påhotellet. Heighway var ein nerd, ein outsider. Ein eg kunne identifisera meg med.

Ein akademikar i fotballen var temmeleg sjeldsynt på syttitalet. Ja, i heile forrige århundre eigentleg. Fotballen høyrde til arbeiderklassen. For å spele på det engelske landslaget måtte du ha eit engelsk pass, du måtte vere ein brukbar fotballspelar, og du måtte komme frå den arbeidande klassen. Helst burde du vere kvit i huda også, slik John Leslie fekk erfare. Når uttakskomiteen kalte ham opp til landslaget hadde dei ikkje fått med seg at han hadde litt mykje pigment i huda. Når dei oppdaga blemma trekte dei innkallinga tilbake. Femti år seinare fall den barriera, men arbeidarklassekravet tok lengre tid å bli kvitt.

Fotball i si opprinnelege form var folkets sport. Faktisk var fotball forbode i England frå 1300-talet til langt ut på 1600-talet. Litt av di det var ei bråkete affære, der folk faktisk vart skadd, men mest var det nok av di ein ville at folk skulle drive med bogeskyting i staden for ballsport. Mykje meir nyttig i krig. Etterkvart kom viktoriatida, med si hang til reglar for korleis ein skulle oppføre seg, og temde fotballen. I denne perioden vart idrett eit tidsfordriv for aristokratiet, dei var dei einaste som hadde tid til slikt, men dette endra seg igjen på slutten av 1800-talet.

Den moderne fotballen er eit produkt av den industrielle revolusjon. Folk strøymde frå bygd til by. Frå åker til fabrikk. Meir fritid fekk dei på kjøpet. Fritid dei kunne bruke på å jage ein ball rundt på ei bane. Ut av industri og jernbane vaks det opp fotballklubbar som paddehattar, og resten er historie, som vi skriv når vi ikkje har plass eller ork til å gå meir i djupna.

Fotballen sprang altså ut av industri og arbeidarklasse. Det var naturleg nok. Men fotballen tviheldt på den identiteten sjølv lenge etter at samfunnet endra seg. Læregutsystemet der ein slutta skulen som sekstenåring for å pusse støvlane til dei etablerte stjernene verka designa for å halde middelklassen ute. Steve Heighway måtte tåle masse spit frå lagkameratene for si alternative bakgrunn. Slik Erik Thorstvedt i si tid i Tottenham måtte tåle å bli pepra med brød for å vere frekk nok til å lese ei avis i spelarbussen. Ein skal ha tjukk hud for å halde ut som akademikar i eit arbeidarklassemiljø.

No, på 2000-talet er ting i ferd med å endre seg. Middelklassa tek over fotballen, både på tribunen og på bana. Engelske fotballspelarar har i aukande grad gått på privatskule, og skulda for dette har som vanleg Maggie Thatcher. Under hennar styre selde offentlege skular unna fleire mål med område dei tidligare hadde brukt til fotball. Dei slutta rett og slett med skulefotball, og overlot den arenaen til dei poshe privatskulane. Kanskje er middelklassifiseringen av fotballen ei naturleg utvikling, men samtidig gjer det at den litt romantiske førestillinga om at fotballen kan vere ein veg ut av fattigdommen for talentfulle unge ikkje lenger er like enkel å oppretthalde. Det nålauget er plutseleg veldig lite, etter at fotballen forsvann frå dei offentlege skulane og middelklassen tok over. Akkurat det er litt leit.

Samfunnet endrar seg. Fotballen må følge med. Ikkje noko av dette kjem til å bety noko om gutta med dei tre løvene på brystet løftar pokalen over hovudet etter finalen i EM om nokre veker. Det er på tide å hente fotballen heim. Sjølv om heim ikkje lenger er kva det var. Go England!

Hummer og kanari

Kast fjernkontrollen

tweQ4J6dRTMqFr6krap7UAYBPcEzuQOQyltZH8vEdzKw
Her ein dag hadde eg ein roleg time i heimen. Resten av familien hadde forvilla seg ut på eit eller anna oppdrag. Eg var åleine i stua. Eg nytta høvet til å smørje meg eit rundstykke, og slå på fjernsynsapparatet. Eg gleda meg over at eg for ein gongs skuld slapp å slost med jentungen om fjernkontrollen. Paraboltuneren brukte si tilmålte tid på å slå seg på, medan eg seig tilbake i sofaen. Det viste seg at TV-en stod på ei av NRKs kanalar. Dei viste eit program der ein svær og skjeggete fyr snakka eit språk eg ikkje forstod, medan han vasa rundt i noko eg forstod måtte vere Russland. Det var snakk om Kvitsjøen, Solokviøyene og Stalin-tida, så det var ikkje så vanskeleg å gjette. Etter kvart skjønte eg at skjeggemannen var finsk, og at var reiseprogram av eit eller anna slag. Eg famla febrilsk etter fjernkontrollen.

Når eg no skulle skrive om dette måtte eg gjere litt research. Det viser seg at programmet heitte Ishavet på 30 dagar, og det handlar om den finske skodespelaren Ville Haapasalo som legg ut på ei lang reise langs nordaustpassasjen heilt nord i Russland for å undersøke om livet der har endra seg. Serien er på ti program, enkel matematikk skulle dermed tilseie at kvart program varar i tre dagar, og akkurat slik kjendest det faktisk ut. Det er utruleg kva dei får til i dag!

Ja, eg famla etter fjernkontrollen. Dette er eit program eg aldri ville oppsøkt frivillig, og hadde eg berre fått kloa i fjernkontrollen hadde eg zappa vekk den svære finnen før han kom til scena der han badar naken i all si prakt i ein innsjø som såg litt for kald ut. Problemet var berre at fjernkontrollen låg for langt borte. Eg gadd ikkje reise meg. I staden såg eg på denne merkelege fyren som vasa rundt i eit snodig land og såg på rare ting medan han kommenterte det på eit merkeleg språk. Heldigvis var det teksta. Etter kvart vart eg likevel fascinert av heile greia. Eg gløymde fjernkontrollen. Eg såg heile programmet.

TV-vanane våre er i endring. Vi ser meir og meir TV på nett, når det passar oss sjølv, ikkje når NRK og TV2 meiner vi burde sjå på TV. Ting har endra seg mykje frå ein-kanal-tidsalderen. Tenk om dei kunne vise James Bond på TV, snakka vi om, det hadde vore toppen av lykke. I staden fekk vi detektimen med Lovejoy og Bergerac. Ikkje heilt det same, men vi slukte alt dei kasta på oss. Kanskje lærte vi noko av det, kanskje ikkje, men det hadde ein verdi, det er eg sikker på. Så kom videospelaren, og sidan har vi ikkje sett oss tilbake. Utvalet er enormt. Nesten for mykje av det gode. Det er for mykje å velje mellom, og paradokset er at jo meir vi har å velje mellom, jo meir og meir endar vi opp med å sjå på noko som liknar det vi har sett før. Vi vel minste motstands veg. Alle valmoglegheitene gjer at vi ser meir einsretta TV enn nokon gong tidlegare. Dei færraste av oss er spesielt flinke til å utfordre oss sjølv. Dessverre.

Dette gjeld ikkje berre på TV. På kino er det snart berre superheltar i tight trikot å sjå på. Lesevanane våre har også endra seg. Vi les ikkje mangfaldig lenger. Vi les meir og meir krim, spenning og Jojo Moyes. Vi har bytta ut litteratur med letteratur. Vi les heller ikkje aviser på same måte som før. Vi heng på Facebook og les berre ting vennane våre linkar til. Ting vi er einige i. Eg kjøper framleis papiraviser, men oftare og oftare ender dei uleste i papirbosset. Men når eg tek meg tida til å lese dei, tek eg meg stadig i å oppdage at eg les ting eg ikkje visste at eg gjerne ville vite meir om.

Vi lever i ei tid der vi overfløymd med informasjon. Det kjem ikkje til å endre seg heller. Det er for seint å få stappa det heile tilbake på tuba, sjølv om vi ville. Og vi vil jo ikkje, men det er ikkje berre fordelar. Røynda blir stykka opp. Fellesskap, og felles oppfatningar smuldrar bort. Konspirasjonstenking aukar. Det er lett å lage seg si eiga sanning. Skjerme seg for motførestellingar. Leve i si eiga boble. Sitt eiga ekkokammer. Vi burde alle bli flinkare til å utfordre oss sjølv, våre fordommar og inngrodde førestillingar. Av og til bør vi rett og slett våge å kaste fjernkontrollen, og bade naken i ein litt for kald innsjø.

Hummer og kanari

Ja til IS

Ice Scream

Min gamle far, doktoren, hadde eit universalmiddel som han pleide å tilrå til alle foreldre med sjuke barn som ringde han opp på kvelden og lurte på kva dei skulle gjere. Gje dei is, sa han. Det er sunt, det gjer energi, og alle ungar elskar det. Om ungen ikkje vil spise is, då er det alvorleg sjukdom. Då ringer du ikkje doktoren, då ringer du etter sjukebilen. Ha ein fin kveld vidare.

Dette er lærdom eg har teke med meg inn i vaksenlivet. Eg har eit svært liberalt syn på kor ofte ein kan spise is, og dette har eg vidareført til familiens små barn. Barna sjølv kunne nok av og til tenkt seg ein enno meir liberal praksis, men dei får is. Ofte. Dei treng ikkje ein gong vere sjuke. Det er difor ikkje så underleg at pojken kom litt i stuss under Dagsrevyen ein dag tidlegare i veka. Kvifor i all verda demonstrerar dei mot IS, ville han vite. Det strider mot alle naturlovar. Is som er så godt. Og sunt. Det går ikkje an å vere i mot det?

Og det gjer det jo ikkje. Ikkje iskrem. Men det var ikkje iskrem dei demonstrerte mot på Dagsrevyen. Dei demonstrerte mot IS, ISIS, ISIL, Den islamske staten, eller kva du helst vil kalle dei for noko rart. Skjeggete morderiske svinepelsar kan også fungere bra. De veit, disse folka som driv på og ordnar rabalder nede i Midt Austen for tida. Henretter journalister med lommekniv. Kidnappar og torturerar gutungar. Skyt opposisjonelle. Driv klappjakt og mogleg folkemord på den religiøse minoriteten jezidiane. Det var dei som hadde skylda for at politiet måtte vise seg med maskinpistolar på Amfi tidligare i sommar, medan landet var satt i full terrorberedskap. Dei hevdar dei står for den einaste rette utgåva av Islam, dei er meir ekstreme, meir valdelege, enn Al Quaida. Dei har ein liten, men profilert og høgrøysta, gjeng med tilhengarar her i landet. Tullebukkar. Dei gjer is eit dårleg rykte. Dei er verre enn lett-is. Verre enn det røde på lollipopen. Dei er som Tress-is med berre sjokoladesmak. Det er klart at dei må stoppast. Dei kan ikkje få halde fram på det her viset. Nokon bør trekke dei for retten. Gjere slik at dei ikkje kan kalle seg for IS. Dei burde kalle seg for noko anna. Noko som berre eit fåtall forstyrra individ spis frivillig. Dei burde kalle seg for Lungemos. Eller kanskje Blodpølse. Sjølv pojken kan sikkert tenke seg å stille i en demonstrasjon som krever et høgt og rungande nei til blodpølse. Aller helst burde dei skifte namn til IS’NT.

Men IS er ikkje noko å le av. Slettes ikkje. Det er blodig alvor, og det må vi snart ta inn over oss. I staden for å bruke tida på å lure på om det er mogleg å protestere mot IS på ein troverdig måte medan ein har på seg hijab, burde vi snart få vridd debatten over på det som er viktig. Korleis hindrar vi at fleire norske ungdommar radikaliserast til ekstrem islamisme. Korleis normaliserar vi dei som har gått over grensa? Kva gjer vi med den potensielle terrorfara som dei som har reist ned for å kjempe i Syria representerer. Og kva gjer vi når spørsmålet om vi kan bidra militært i kampen mot IS kjem? Sender vi soldatar og bombefly? Eller seier vi nei? Vi sa ja til å bidra i Libya, utan nokon forutgåande debatt å snakke om. Nokre få nøkkelpersonar i Stoltenbergs regjering tok avgjeringa om å sende bombefly nedover. Slik kan det ikkje vere. Skal Noreg sende soldatar i krig må det vere etter ein grundig debatt, både i folket og på Stortinget. Lat oss være forberedt. Eg veit ikkje sjølv kva eg meinar. Dei færreste krigar er svart-hvite. Det er sjelden det berre er dei gode mot dei onde. Sjølv ikkje ein krig mot IS vil vere det, men det er kanskje noko av det næraste vi kjem? Men er det mogleg å nedkjempe dei militært, eller risikerar vi å gjere vondt verre om vesten blandar seg inn på ny? Det er slikt vi må finne ut av.

Det er mykje dævelskap i verda. Denne sumaren verkar det som om det har blitt meir av det enn på lenge. Det er ikkje berre IS. Russland skapar krøll i Ukraina. I Nigeria driv Boko Haram ein brutal kampanje som har sendt hundretusener på flukt. Israel og Palestinarane herjar på igjen. Ebola herjer i Vest-Afrika. 800 000 er på flukt i Sør-Sudan. Tre millionar frå Syria. Er verda i ferd med å gå fullstendig av hengslane?

Berre tida vil vise, men eg skulle ønske at folk no berre kunne sette seg ned saman, dele ein liter krokanis, og berre finne ut av ting. Kor vanskelig det enn måtte vere, alt blir lettare med litt is i magen.

Hummer og kanari

Pårørandeomsorg

image

Torsdag kveld var eg på plass i Samfunnshuset for å høyre Norvald Pedersen snakke om pårørandeomsorg. Eg las Firdapostens forhandsomtale, og fann eit par ting eg hang meg litt opp i. Her kunne eg finne noko å skrive om tenkte eg. Eg hadde ein kjepphest å ri. Eg såg for meg at Pedersen ville halde eit foredrag der han hamra laus på alt som ikkje er godt nok i eldreomsorga, utan nyansar, og da tenkte eg at eg kunne få ein gyllen moglegheit til å være deilig kontrær i avisa i dag. Eg såg for meg overskrifta. Pårørande har inga plass i omsorga kunne det stå. Ikkje av di eg meinar det, men nokon gonger gjeld det å vere litt tabloid for å fange lesarane, skaffe seg merksamd, og få fram nokre poeng. Men Norvald Pedersen var ikkje det minste tabloid. Han var sympatisk som berre det, og nesten for nyansert. Det var eigentleg ikkje noko eg kunne ta han på. Det var ein strek i reikninga. Men eg skal ta ham på ordet. Vi må tore å snakke offentleg om kva vi kan forvente av kvarandre når våre næraste treng oss, seier han til Firdaposten, så lat oss gjere akkurat det.

Pedersen seier at vi nordmenn har ein haldning om at så lenge ein betalar skatten sin, skal det offentlege ta ansvaret. Han viser til undersøkingar frå NOVA og SSB, som har samanlikna norske born sine haldningar til ansvar for aldrande foreldre med seks andre land, Tyskland, Frankrike, Ungarn, Russland, Bulgaria og Georgia. Det visar seg at nordmenn er minst interessert i å ta seg av mor og far når dei blir eldre og treng hjelp. Berre kvar sjuande nordmann kunne tenke seg det. I Tyskland til dømes er talet tre gonger så høgt. Kva seier dette om nordmenn? Kanskje ikkje det ein først skulle tru?

Ein første tanke til at nordmenn er meir uvillige til å ta på seg eit pårørandeansvar for våre foreldre er kanskje at vi har blitt for egoistiske. For individualistiske. For late. For opptatt av penger og status. For fiksert på sex, mat og kulturelle kick til å ha mykje til overs for dei som treng pleie. Men det er ikkje sant. Forsking viser tvert i mot at jo bedre utbygd velferdssystemet er, jo meir av pleien vi kan overlate til det offentlege, jo betre står det til med relasjonen eldre og borna deira. For å sitere geriatrikarane Ove Dehlin, Bo Hagberg, Åke Rundgren, Gillis Samuelsson och Barbro Sjöbeck i læreboka Gerontologi. Forskningen har emmelertid också visat att när det tunga vårdsansvaret för de äldre tagits bort från den yngre generationen har de personliga relationerna mellan generationerna utvecklats i positiv riktning.

Det er altså ikkje slik at tyske born har ein bedre relasjon til sine foreldre, sjølv om dei er meir villege til å ta seg av dei når dei blir gamle og hjelpetrengande. Nordmenn velger bort pleiansvar av di dei kan, og ting tydar på at det beste båe for foreldre og borna. Ein profesjonalisering av pleia har utelukkande vore av det gode. Når Pedersen meinar at det er viktig å få fleire pårørande til å ta eit større omsorgsansvar er eg ikkje umiddelbart sikker på at det noko eg er einig i. Kanskje burde dei til og med gjere mindre?

Det er rimeleg klart at pleie av pårørande man bur saman med gjer lågare livskvalitet, særleg for kvinner, som fortsatt er dei som stort sett gjer den jobben. Av same grunn er eg skeptisk til andre skisserte løsningar. Som ein økt satsing på omsorgsløn, eller ei innføring av ei kontantstøtte for eldre. Eg trur det er feil veg å gå. Og kven skal føre tilsyn med pleia som ytast av dei pårørande? Nei, eg meinar det er best for alle partar om pengane i størst mogleg grad brukast til å bygge eit best mogleg offentleg tilbod. Særleg når vi kjem dit om ein 15 års tid at talet på eldre skyt kraftig i veret for ein periode. Då kan vi ikkje bruke pengane på ordningar som stimulerar folk til å gå ut av arbeidslivet. Vi treng dei på jobb alle som ein.

Spørsmålet frå Pedersen var kor mykje vi kunne forvente av kvarandre når våre næraste treng oss. Med fare for å virke i overkant kynisk, svaret er at vi ikkje skal forvente noko som helst. Jau, sjølvsagt skal pårørande få lov til å yte både pleie og omsorg i det omfang dei sjølv måtte ønske og greie. Tabloide spissingar av bodskap til side, dei pårørande har ein plass å fylle. Men vi skal ikkje forvente det. Vi skal ikkje kreve det. Ikkje av oss selv. Ikkje av nokon andre. Ein snakkar ofte om verdigheit i samband med eldreomsorgen, men det er ikkje nokon verdigheit i ein relasjon som berre handlar om plikt.

Om det går på helsa og livskvaliteten laus må det vere lov å seie at dette fiksar eg faktisk ikkje. Og det skal ein ikkje trenge å skamme seg over.

Hummer og kanari

Oddemann

sad Kristina Alexanderson via Compfight

Tilbake på nittitalet ein gong jobba eg ein stund på eit dagsenter for psykisk utviklingshemma. Eg var i det dei kalla for skoggruppa, der eg køyrde traktor og felte trær med motorsag heile dagen lang. Utan å ta livet av nokon, utruleg nok. I tillegg til dei vi skulle sysselsette var det berre meg og ein fyr til som jobba i denne skoggruppa. Lat oss kalle ham for Oddemann.

Oddemann var ein fin fyr. Vi jobba bra i lag. Han lærde meg å file motorsaga kvar dag, slik at ho alltid var sylkvass. Viste meg korleis eg skulle få treet til å falle akkurat den vegen eg ville det skulle falle. Det var ikkje hans skuld at eg ein gong la eit tre i hovudet på ein av brukarane slik at han blei liggande og ule under eit lag med greiner og grøne blad. Men Oddemann og eg fekk nå dratt ham ut og køyrd ham heim. Han ula hele vegen, men ellers gjekk det bra med ham. Ingen varige men, og Oddemann lot meg handtere motorsaga dagen etterpå også. Han var ein roleg kar. Han brukte ikkje store ord. Eg likte ham godt, men etter å ha jobba saman med ham ein stund skjønte eg at det var noko med ham. Noko han bar på. Eit nesten umerkeleg drag i andletet. Eit glimt av melankoli i augo når han las VG og kom til sportssidene. Etter at vi hadde jobba saman ei god stund fortalde han meg det.

Oddemann kom som så mange av oss frå ein familie der dei likte å kose seg med idrett på TV. Særleg langrenn. Det er ikkje alltid lett å vere barn i slike familier. Familier der dei vaksne kavar for sitt eiga beste, og gløymer barna oppe i det heile. Oddemann var ikke store karen da han første gang fikk føle på det. Under dei olympiske leikane i Grenoble i 1968 var det Ole Ellefsæter som var det store norske namnet. Han var ankermann på stafettlaget, og i 1968 hadde Noreg fortsatt til gode å vinne ein langrennsstafett i OL. Spenninga var til å ta og føle på. Foreldra til Oddemann satt i kvar sin stol foran fjernsynet. Kaffi og kake på bordet. På golvet satt Oddemann med leikane sine. På fjernsynet la Ellefsæter i veg på siste etappe. Skulle det bli gull til dei norske langrennsheltane?

Akkurat i det spenninga dreg seg mot klimaks finn Oddemann ut at det er på tide å ta eit lite steg i utviklinga frå baby til vaksen mann. Han reiser seg opp på sine to stutte bein, og tek sine aller fyrste famlande skritt utan å halde seg i korkje finger eller bordkant. Eit stort augeblikk i eit barns liv. Kanskje enda større for barnets stolte foreldre. Vanlegvis. Men ikkje når Ole Ellefsæter går for gull i Grenoble. – Sett deg ned, for helsike, du skuggar for fjernsynet, ropar faren. Og Oddemann dumpar ned på stumpen igjen. For aldri heilt å reise seg igjen. Han fortel det som ein morosam historie, men eg kan høyre desperasjonen klinge i røysta. Såret i sjela som aldri heilt vil gro. Stort sett gjekk det jo bra, han hadde ikkje noko å klage på meinte han, men kvar gong det dro seg mot olympiske leiker blussa dei vonde følelsene opp att. Og foreldra benka seg atter foran skjermen med kaffi og kake. Middagen uteble. Og dei gode samtalene. Hjelpen med leksene. Han måtte sykle på trening, og pakke dyna rundt seg selv. Etterkvart blei det verdensmesterskap. Europamesterskap. Skøyter og ski. Så starta handballjentene å vinne mesterskap. Når han ser tilbake på det var barneåra til Oddemann eit einaste langt idrettsmesterskap. Eit einaste langt skirenn. Som ein femmil som aldri tok slutt. Ja, den held på ennå. I går starta OL i Sotsji.

Eg vil ikkje moralisere, men eg har ein bøn. Ikkje gløym dei minste blant oss. Hugs på at det er titusenvis av barn som ikkje gleder seg til OL. Dei gruar seg. Mange preges av at dei vaksne ser meir og meir TV under OL. Dei ropar og skrik, og tenker ikkje på at barna kan bli redde og utrygge av at foreldra heilt plutseleg endrar atferd. Vi veit at seksten dager med OL ikkje berre fører med seg idrettsglede, men også forsømmelse. Ein ting er at ein ikkje får gjort det ein skal på jobben. Verre er det at ungane går for lut og kaldt vann. Og dette er vårt ansvar. Vi må bry oss. Kjenner du til ein familie der du veit at det går i OL heile døgnet, bank på og spør om du kan ta med deg ungane på aketur. Eller noko anna gøy. Ta ansvar!

Eg vil ikkje ta frå nokon gleden ved å sjå dei norske melkebartane konkurrere i Sotsji. Eg veit eg burde ha skrevet noko om Russland, Putin og homoane. Men eg klarar ikkje. Når OL-ilden tennes er det berre ein ting eg klarar å tenke på.

Oddemann. Eg håper han klarar seg denne gangen også.

Page 1 of 912345...Last »
%d bloggers like this: