web analytics

Tag Archives: barndom

Hummer og kanari

Polstra barndom

img_20160923_103640_processed

Denne veka datt husets ferske førsteklassing ned frå eit klatrestativ på skulen og knekte kragebeinet. Det fekk meg til å hugse at far min ein gong på syttitalet bytta ut sin svarte Mercedes med ei splitter ny Lada stasjonsvogn. Raud var den, som eit ekte produkt av kommunist-Sovjetunionen, men særleg fin var Ladaen ikkje. Sjølv om den kunne startast med sveiv om det var krise. Når eg ser tilbake på det livet eg har levd, i eit forsøk på å skape ein slags meining i galskapen, kan det hende det er der eg skal sette fingeren. Akkurat her var det at ting starta å gå gale. Her starta den nedadgående klassereisa. Her burde eg ha skjønt at livet med hushjelp og gartnar ikkje kunne vare evig. Når far min bytta ut Mercedesen med Lada, var alt håp ute.

Men dette var eg lukkeleg uvitande om då det skjedde. Eg merka meg at naboane heva augebryna og kom i stuss over dette totale skiftet i status på bilfronten, men eg brydde meg lite. Bil var bil. Eg visste ikkje betre. Når vi av og til køyrde frå der eg budde, og inn til Oslo for å vitje slekta, fekk eg ta med meg dyne og pute, og ligge bak i bagasjerommet på stasjonsvogna. Der hadde eg det storveges. Det hende eg lot som om eg køyrde bilen, og sette verdsrekord i rygging frå Telemark til Oslo. Andre gonger laga eg grimasar til bilane som var så uheldig at dei køyrde bak oss. Eller skaut dei med seksløparen min. På den tida var det populært å ha klistremerke på bakruta på bilen. Eit halvt hovud av eit grønt troll som liksom stakk opp bak ruta, med fingrar på kvar side. Far min ville aldri kjøpe noko slikt, men han trong det heller ikkje. I vår bil var trollet som stakk opp heilt ekte. Trollet var meg.

Eg er ikkje åleine om slike historier. På sytttialet var det ville tilstandar i trafikken. Barn lå i bagasjerom og hattehyller. Framme i bilen sat foreldra og røyka rullings. Eller Teddy, i mitt tilfelle. Ingen hadde setebelte. Ingen var sikra. Desse bilane var rullande lungekreftinkubatorar. Regelrette dødsmaskiner. Russisk rullett. Til tross for denne tilsynelatande dødsforakta, overlevde mange av oss desse åra, og no plagar vi livet av alle som gidd å høyre på om korleis vår generasjon vaks opp utan sykkelhjelm, med farer rundt bak kvart gatehjørne, medan dagens ungar veks upp i ein polstra barndom der det ikkje er lov å klatre i tre, og all risiko er fjerna frå liva deira. Vi har gløymt at det døydde eit par barn i veka i trafikken på syttitalet. I dag er det ytterst sjeldan at det skjer.

De har lest dette før. Det er ein debatt som dukkar opp med ujamne mellomrom. Nokon skrik ut om korleis norske foreldre feilar, andre spring til for å seie «næ-hei, for det atte», og så har vi det gåande ei snau veke utan at nokon blir noko særleg klokare. Sist denne debatten var oppe kom folk med utsegner som dette her: «Ungar skal vere møkkete og ha skrubbsår! Barndommen skal innehalde blod, hyl og skrik. Eg synest det går for langt når barn må ha hjelm i barnehagen.»

Som om det er eit aukande problem at ungane våre har hjelm i barnehagen. Som om ein lukkeleg barndom kan målast på kor mykje skit ein har under neglane. Som om blod, hyl og skrik er noko som bør inn i eit eller anna måloppnåingsskjema. Mitt favorittsitat er likevel dette: «Barn trenger å skade seg!» Levert av Tone Strømøy, lektor ved høgskulen i Oslo.

Dette er reint sludder. Nokon vaksne kunne trenge ein øyrefik for dumskapen sin, men borna treng ikkje å skade seg. Dei treng å utfalde og utfordre seg i trygge rammer. Når ein får det til å høyrast ut som om det er et mål i seg sjølv at ein skal falle og brekke eit bein, då har ein rota seg ut på viddene. Sjølv vart eg påkøyrd av eit akebrett og knekte armen i 12-årsalderen. Eg kan ikkje hevde at det har gjeve meg unik kompetanse eg ikkje kunne vore forutan. Då skulen ringte for å fortelje at femåringen min nok måtte på legevakta, var ikkje reaksjonen eit sukk av letting. Ikkje noko høgt hurra for at ho endeleg fekk tileigna seg kunnskap om at det er vondt å slå seg. Det visste ho allereie. Einaste gevinsten ho får av kragebeinsbrotet er premien for tapper oppførsel på røntgen og legevakt.

Bodskapet i dagens tekst er altså dette: Born har ikkje godt av å falle og slå seg. Barndommen er ikkje like polstra som ein del vil ha det til. Og har du Mercedes, tenk deg om to gonger før du byter den ut med noko med lågare status. Ringverknadene kan vere enorme. Tenk på borna!

Hummer og kanari

Min indre ponni

prinsesse

Agnar Mykle skreiv ei novelle om ein gut som ønskjer seg ei hytte oppe under taket, og ein taustige han kan klatre opp til hytta i. Han spør far sin om hjelp, og faren hiv seg over prosjektet med liv og lyst. Han ser trehytta og taustigen som ein måte å gjenoppleve sin eigen barndom. Finne tilbake til den han ein gong var, før alt blei så vanskeleg. Han trur arbeidet med hytta og taustigen vil knyte sterkare band til sonen. Men i arbeidet med hytta skubbar han i staden sonen bort. Når hytta er ferdig klatrar sonen opp stigen, inn i hytta, og let døra igjen bak seg. Han vil vere åleine. Det er ingen plass for faren i sonens magiske rike. Har ein lagt barndommen bak seg, er det ingen veg tilbake. Ein kjem ikkje inn. Distansen er for stor. Eg gjettar på at alle foreldre kjenner på dette ein gong i blant.

Sjølv bur eg saman med to små menneske som mor deira hevdar er mine. Det er hyggeleg, det. Eg prøver å følgje litt med på kva dei er opptekne av. Når gutungen gav uttrykk for at Minecraft var noko han og kompisane var opptekne av, prøvde eg å sette meg litt inn i kva det gjekk i. Eg lasta ned spelet på PC’en, logga meg på ei verd, og bygde meg eit hus. Eg tenkte at om eg lærte meg spelet først, så kunne eg hjelpe sonen min med å meistre det etterpå. Det gjekk ikkje slik. Det gjekk to, kanskje tre dager, før den frekke slasken kunne mykje meir enn meg. No har han lært seg at om det er noko han lurer på får han betre svar om han spør YouTube enn om han spør meg. Fingrane dansar over tastaturet, PC’en min er teken i forvaring. Han snakkar om Minecraft frå morgon til kveld, og eg skjønar ikkje ein brøkdel av kva det er for noko alt saman. Herobrine, Slenderman, Ender Dragon, Zombies, Creepers og Villagers. Blablabla. Det er ei verd eg ikkje får innpass i. Ikkje av di han ikkje vil ha meg med, det vil han gjerne, men eg har ikkje sjangs. Eg heng ikkje med. Eg er gamal. Avlegs. Eg klarar berre ikkje. Hytta er ferdig, døra er lukka, og stigen er dregen opp. Heldigvis har eg fortsatt jentungen på snart fire. Hennar favoritt er seks søte ponniar som held til i landet Equestria. My Little Pony heiter serien, og om vi ikkje jagar ho vekk frå skjermen, kan jentungen sitje i timevis og sjå på dette. Eg tilstår at eg ikkje gjekk inn i ponniverda med same entusiasme som med Minecraft. Små ponniar med moral og bodskap om å vere venner, tolerante, og snille med kvarandre. Kva er er morosamt med det? Eg var skeptisk. Dette var skvip for småjenter, ikkje noko for vaksne menn. Så feil kan ein ta.

Det viser seg at verda er full av vaksne menn som likar My Little Pony. Bronies kallar dei seg. Brothers who love Ponies. Av og til kler dei seg ut som sin favorittponny, og dreg på ponniseminar. Bronycon, eller kva dei nå kallar det. Dette har blitt ein rimeleg stor greie, med tusenvis av deltakarar som elskar dei små hestane med dei store augene. Ja, eg veit kva de tenkjer. At disse folka. Menn. Som elskar My Little Pony. Dei må vere nerdar av verste sort. Sosialt tilbakeståande som aldri kjem til å få ligge med nokon. Om dei ikkje er homoar, då. Ja, kanskje er dei til og med perverse avvikarar heile gjengen? Etter å ha sett dokumentarfilmen om Bronies, veit eg at det ikkje berre er slik. Det er nok ein stor andel av broniane som aldri fekk sitje ved bordet til dei mest populære på High School, og du har den noko uglesette undergruppa Cloppers, som blir kåte, og masturberer til My Little Pony. Ikkje google det! Men clopperane blir ignorert av dei andre broniane, og det er ikkje mange av dei. Dei fleste vaksne som har lagt si elsk på My Little Pony er heilt normale menneske.

Etter å ha blitt tvangsfora med ponni morgon til kveld, er eg i ferd med å bli ein av dei. Og kvifor ikkje? Er det noko verda treng er det kjærleik og toleranse. Eg har omfamna min indre ponni. Taustigen heng der. Døra til hytta står fortsatt på gløtt. Det går nok ei stund før eg kler meg som Fluttershy og går på Bua, men eg og jentungen tek gjerne ein episode eller to for å lande etter jobb og barnehage. Ikkje forstyrr!

 

Hummer og kanari

Nei så tjukk du har blitt

image

Om hoderekninga mi fortsatt held barneskulenivå er det førti år i år. Førti år sida eg troppa opp på skulen, saman med mor mi, for å starte på den lange ferda gjennom skulevesenet. Allereie som barn var eg ei lita pusling. På den tida måtte vi stille opp på lang line kvar bidige dag. Og det var ikkje plass for noko anarki. Vi måtte stille opp på to rader, jentene i ein rad, gutane i ein annan, og vi måtte stille oss opp etter høgde. Dei minste først. Dei største bakerst. Sjølvsagt var det mest prestisje knytta til å vere blant dei høgreiste gutta bakerst på rekka. Ikkje like stas å vere lenger frem i køen. Eg sto som tredjemann på rekka. Pingletynn, dødsens sjenert og pjuskete. Dårleg i gym var eg sjølvsagt også. Eg var ein klisje. Ein karakter i ein oppvekstroman av Lars Saabye Christensen.

Eg vaks jo til etterkvart eg også. Blei litt mindre dårleg i fotball. Fekk meg bullworker og benkpress i kjellaren og starta å løfte litt vekter. Nådde den svimlende høgda av 175 centimeter. Eg var ikkje nokon pusling i like stor grad lenger, men det er rart med det. Inni meg var eg fortsatt i stor grad den same lille fjæra som ikkje ville at mammaen hans skulle gå sin veg denne første skuledagen i 1974. Inni meg var eg fortsatt skinny and small. Det var det som var identiteten min. Det var slik eg var. Det endra seg ikkje, sjølv om eg sjølvsagt kunne sjå at kroppen endra seg. Først til det bedre, i ungdommen og tidleg voksen alder. Så til det verre etterkvart som middelalderen starta å presse på. Magen este ut, men eg brydde meg ikkje. Eg var jo berre ein tynn pusling. Eit beinrangel. Joda, eg hadde jo vært i bedre form ein gong, men eg var no ikkje nokon tjukkas. Ikkje eg nei!

Men tjukkas var eg, og tjukkas er eg. Eg fekk det i fleisen i fjor sumar. Her i huset hadde vi vore utan badevekt i ein årrekke. Vi er ikkje veldig opptatt av BMI og den slags. Men i fjor sumar leigde vi eit feriehus i Halden for ei veke. Der hadde dei badevekt, og ein dag var eg av ein eller annan grunn dum nok til å gå opp på den. Den klokka inn på 107.8 kilo, og eg gjekk rakt i kjellaren. Eg trudde ikkje det var så galt fatt.

Eg er ikkje så veldig opptatt av vekt eigentleg. Eg er snart femti år gamal. Eg har kjærast. Eg kan tillate meg å gje blaffen i klamme kroppskrav frå jyplingar i reklamebransjen som knapt er ferdig med ungdomsskulen. Eg er heilt på det reine med at det er viktigare at den fysiske forma er sånn nokon lunde, enn at vekta ligger rett i forhold til høgda over havet. BMI duger ikkje som mål på noko som helst. Men det går ein psykologisk grense ved 100 kilo. 99 kilo er lik velbygd og fin. 100 kilo er lik feit og fæl. 107,8 på displayet på badevekta i Halden fekk meg til å vinke farvel til min indre identitet som spinkel og spebygd. Eg var jo ein tjukkas. Eg måtte omfavne denne tjukkasmentaliteten. Vakne opp og lukte på bearnaisen. Første steg til å gjere noko med at ein er ein tjukkas er jo at man ser seg i spegelet og faktisk innser at ein er ein tjukkas. Eg tok nokon grep. Ikkje noko revolusjonerande tross alt. Eg er for feit og lat til det. Alt eg gjorde var å bytte ut sukkerbrusen med lettutgåva, og gå meg ein tur om kvelden når eg hadde tid. Det funka på et vis, eg la ikkje på meg meir. Vekta gjekk i staden nedover, men det gjekk jo treigare enn eit gjennomsnittleg bystyremøte. Det var ikkje før eg dro til Portugal og fekk med meg ein gjenstridig matforgiftning heim at det virkeleg blei fart i sakene. Bokstaveleg talt. Eg skal spare dykk for detaljane, men gå rakt til poenget. Denne veka bikka badevekta det magiske punkt. Eg er nede på tosifra igjen. 99,9 kilo. Eg synest eg har lov til å være litt stolt av meg sjølv nå. I kvart fall bittelitt. Det er utrolig kva ein kan få til med aspartam, Brandsøyåsen, og bederva pølse.

Det interessante her er imidlertid ikkje vekta. Det som er spennande er vår ekstremt velutvikla evne til selvbedrag. Korleis vi lurer oss sjølv heile tida. Er sjølvbiletet vårt i samsvar med røynda? Kven er vi eigentleg? Veit vi det? Vil vi vite det?

Ikkje eg. Eg vil berre ha ein softis. No som eg er tynn som ei høvla flis att synest eg at eg kan unne meg det.

Hummer og kanari

Den beste lukta jeg vet

Den aller beste lukta jeg vet om må være lukta av våt bark. Våt og nykappet bark. Haha, den gangen jeg var ung og dum og forsøkte meg på å skrive ting på rim, akkompagnert av middels kompetent gitarspill, skrev jeg noen linjer om det. La meg for all del ydmyke meg selv med dem nå tjue år senere, før jeg kommer på bedre tanker:

Her er en hilsen fra Skien by
Unions piper pumper ut sin sky
gul og svart
dag og natt
uten stans.

Her henger alltid en eim av våt bark
Ibsen står på vakt i sin park
og skuer ned
på mitt hjemsted
som en gang var hans
før han tok til vettet og flyttet utenlands

Men nå er Union lagt ned, pipene pumper ikke lenger, og sist jeg gikk langs ælva og slang kjente jeg ikke et eneste lite spor av våt bark. Ja, jeg har jo også tatt til vettet og flyttet forresten, men der stanser også Ibsen-sammenligningene tenker jeg.

Jeg var ute og gikk en liten tur i den byen jeg bor i nå her i kveld. Den vanlige turløypa over åsen. Borte ved Lillevatnet hadde man drevet opprydning etter stormene i vinter, kappet trær og ordnet opp. Sånn så det ut:

Men best av alt: Det luktet så deilig av, ja selvfølgelig, våt bark. Hvorfor det lukter så godt? Det er vel fordi det gir meg assosiasjoner til barndommen. Jeg vokste jo opp rett ved papirfabrikken, der det alltid luktet slik. På stadion luktet det også bark. Dessuten hadde jeg den aller første jobben min på samme papirfabrikk. Jeg gikk på krana på kabba, det vil si at jobben min var å kjøre krana. Ta i mot lastebillass med tømmer, legge det klart for kapping. Passe på at ikke småtømmeret som vi fikk fra Danmark satte seg fast på veien frem til saga. Jeg jobba mandag til fredag, først en uke 07 til 15. Så en uke 15 til 23, og så en uke 23 til 07. Fri hver helg. Jeg likte nattskiftet best. Jeg jobbet der bare et snaut halvår, fra august til fabrikken ble lagt ned etter nyttår, og finere høst har det knapt vært i Telemarkstraktene. Værmessig altså. Jeg tror det regnet en eneste gang mens jeg var på jobb. Og det luktet selvfølgelig bark hele tida. Deilig våt bark.

Jeg labba videre over åsen, stoppet et lite minutt på toppen der man kan se utover Høljebyen. Da slo det meg at nå til påske var det ti år siden vi flyttet tilbake hit, og dermed er dette det stedet jeg har bodd lengst, etter at jeg forlot barndomshjemmet. Jeg er ikke så stedbunden av meg, jeg savner verken Skotfoss, der jeg vokste opp, eller Skien, som jo på en måte allikevel er byen min. Jeg er knyttet til Flopsy & co, ikke stedet vi bor. Allikevel…når jeg gikk nedover fra åsen igjen dukket The Ghost of Tom Joad opp i høretelefonene. Jeg begynte å leke meg med å lage en norsk versjon opp i hodet mitt, en Florø-versjon, der man ikke leter etter spøkelset til Tom Joad, men heller spøkelset til Johan Ernst Sars, som altså står på sokkel sammen med broren sin i en park her borte.

Hurtigruta legger til land
alle vet at den ikke er rask
i Strandgata sjangler en lurvete mann
leiter etter spøkelset til Johan Ernst Sars

Greit…den trenger litt finpussing da…men gi meg noen år til, kanskje jeg begynner å kalle dette for min by også?

Hummer og kanari

Tryggleik eller fridom?

Eye, Oxford Road, Manchester, 2001
Creative Commons License photo credit: Dr John2005

Tid er eit konsept det er vanskeleg å bli heilt klok på. Av og til går den fort, andre gongar går den seint. Ein sit i sofaen og keiar seg medan familien ser på Familien Ashton, så blunkar ein med auga, og vips så sit ein i sofaen med familien og ser på Hotel Cæsar. Kor vart tida av, og har ein verkeleg ikkje gjort noko meir vettugt med den enn å sjå på dårleg TV og skrive skit i avisa? Ja, eg startar vekas spalte med ei avsporing. Planen var nemleg å skrive noko om kor mykje som har endra seg på dei åra som har gått frå eg var barn og ungdom og fram til i dag. Ikkje minst hadde eg tenkt å skrive noko om kor fort endringane har fått innpass. Men så slo det meg. Eg var barn på syttitalet og ungdom på åttitalet, og så blunka eg ein gong og vips så sto eg på Fugleskjærskaia, iskald og søkkande våt, og takka farvel til det tjuande århundret. Ikkje før var eg blitt varm og tørr igjen så var det 2012, endepunktet for Mayaenes tidsrekning, og eg hadde ei spalte å skrive. Tida flyr når ein har det morosamt, og syttitalet var plutseleg gudsjammerleg lenge sida. Skulle berre mangle om ikkje ting hadde endra seg på alle desse åra!

Det som fekk meg til å ville skrive om oppvekst før og no, var ei notis eg las i ei eller anna avis her om dagen. Der sto det nemleg at eit fleirtal av foreldre var positive til å overvake barn ved hjelp av GPS. Det viser seg at dette er ein marknad i vekst. “Bipper” er kanskje det mest kjende produktet i denne marknaden; programmet som let deg overvake barnas mobilbruk. Det skal utvidast i år, og vil då gjere at vi foreldre kan sitte heime ved PC’en og følgje barna våre i sanntid på veg heim frå skule eller korpsøving. Det vert litt som Ukruttkartet i Harry Potter i revers, berre at ein her ikkje treng å love på tru og ære at ein er ute på revestrekar for å få kartet til å opne seg. Alt som skal til er å putte nokre kroner inn på kontoen til Bipper-Silje Vallestad. Eg kjenner at eg vert litt skremt av at dette er noko mange foreldre synes er heilt greitt. Lei meg vert eg også, men aller mest skuffa. Skuffa over at alle dei gøyale science fiction-elementa vi drøymde om på syttitalet, som flygande bilar, rakettar som tok oss ut i verdsrommet i staden for til Mallorca, komplette måltid i pilleform, let vente på seg. Vi får berre dei kjipe science fiction-elementa. Overvaking i alle moglege og umoglege variantar. GPS-merking av både barn og gamle.

Då eg var ung var ikkje GPS-merking noko alternativ. Eg trur ikkje nokon sakna det heller. Vi gjekk for ein stor del på sjølvstyr. Utover at vi vel helst skulle vere heime til eit eller anna klokkeslett, hadde dei vaksne fint lite kontroll på kva vi eigentleg dreiv på med. Anten det var durabelige krigar med gutar frå eit anna nabolag, fisketurar på tømmerstokkane som blei fløta langsmed elva, sjølvsagt utan redningsvest, eller sykkelturar til byen for å henge på stripa eller spele Space Invaders på Grillen. Utan å seie i frå.

Eg trur ikkje at alt var betre før. Eg trur at dei som veks opp i dag for ein stor del har ein nærare og betre relasjon til foreldra sine enn det min generasjon hadde. Særleg farsrolla har endra seg mykje, og til det betre. Far er ikkje lenger berre ein streng mann som av og til dukkar fram frå avisa. Eg trur at det på mange måtar er betre å vere ung i dag enn det var på sytti- og åttitalet. Eg håpar i alle høve det, men ein av dei tinga eg uroar meg over på vegne av dagens unge er tryggleikshysteriet. Det er i ferd med å ta litt av. Eg kan godt skjøne kvifor det blir slik, avisene er kjappe til å slå opp rapportar om alt frå digital mobbing til nakenbilder av fjortenåringar på avvege. Eg skjønar at ein vil verne ungane sine, og at slike oppslag gjer det freistande å overvake mobil og internettbruk, for ikkje å snakke om litt GPS-overvaking, men fakta er at det her er snakk om marginale problem. Det er 2 % av dei unge som har tatt bilde av seg sjølv utan klede og sendt det vidare med mobilen det siste året. Eg vil anta at prosentsatsen er noko høgre for 40-åringar, så takk og lov at det ikkje er barna som overvakar oss!

Nei, eg trur ikkje at alt var betre før, men vi som gjekk på sjølvstyr på syttitallet hadde kanskje ei større kjensle av fridom enn dei som veks opp i det gjennomregulerte Noreg anno 2012. Vi må hugse på at også barn har rett til eit privatliv, og vi må snart ta ein debatt om kor grensa går for tryggleiksskapande tiltak. Korleis finn vi balansen mellom foreldra sitt behov for vern og ungane sitt behov for fridom og utfolding? Når går tryggleiken over til å bli kontrollerande overvaking?

Om vi ikkje allereie har passert den grensa, trur eg i alle fall at vi er ganske nær no.

Page 1 of 212
%d bloggers like this: