web analytics

Tag Archives: kapitalisme

Hummer og kanari

Opp alle jordens bundne treller

Forrige samtale med Hagbarth utviklet seg til å bli denne helgas spalte i Firdaposten. Sånn kan det gå.

... praying for deliverenceCreative Commons License James Vaughan via Compfight

Eit stykke ut på jolekvelden, etter at alle gåvene var åpna og det var på tide å komme seg heim att gjekk det opp for meg. Det var ein gåve som mangla. Boka Dyr du skulle ønske ikke fantes, som kom i posten i siste lita på julaften. Eg pakka den inn rett før vi skulle køyre inn til svigers, og var sikker på at eg hadde lagt den i posen med dei andre gåvene. Eg tok feil som vanleg. Når vi kom heim lå den på spisebordet, under noko tiloversblevent jolepapir. På merkelappen sto det Til Hagbarth, frå Julenissen.

– Kvifor står det at den er frå Jolenissen, spurde sonen min, som ikkje heiter Hagbarth til vanleg. Berre når eg skriv om ham.

– Jau, det er vel fordi den kjem frå Jolenissen det. Den låg i kvart fall i peisen når eg kom heim frå jobb i dag, så han har nok sluppet den ned pipa til deg.

– Ja, men kvifor står det at den er frå Jolenissen. Han har jo mange som hjelper til. Det er ikkje han som har laga den.

– Nei det er vel sant. Han har jo en haug med små alver som hjelper til med å få alle gåvene klare til jolafta.

– Nemlig. Det er urettvist at det berre er Jolenissen som står på lappen og at han får all æren for gåvene. Alt han gjer er jo å levere dei.

Eg veit ikkje kor disse sosialistiske tendensene, denne kimen til klassekamp kjem i frå. Eg gjettar på at det er skulen som har skulda. Alt verkar tilforlateleg nok når vi er innom klasserommet, men når vi er ute av døra kjem dei frem. Marx, Lenin og Che. Kari tek på seg bereten og fyrar opp ein diger sigar frå Cuba. Læreboka i norsk blir lagt i sekken, og fram kjem Maos lille røde. Om nokon protesterer tek Sølvi av seg eine skoa og smeller den i kateteret som ei annan manipulert Khrustsjov. Den skal tidleg krøkast som god rød-grønn sosialistdemokrat skal bli, og høgreavvikarar må lukast ut så fort som råd er. Sjølv Ikkje jolenissen er altså heilag.

Fullt så gale er det nok ikkje, men eg tek på meg oppgåva med å balansere det kollektivistiske bodskapet som sonen min altså no er så opptatt av. Eg forklarar at alvene sjølvsagt er viktige i jolegaveprosessen, men at det er jolenissen som har investert sine midlar i denne bedrifta. Det er han som har tatt risikoen, og det kunne jo ha gått galt. Kven skulle vel tru at ein forretningsidé basert på hemmeleghald, flygande reinsdyr og massiv overvakning av barn i heile verda skulle bli ein suksess? Eg hadde ikkje satsa pengane mine på det, men Jolenissen gjorde det, og han vant. Skulle berre mangle at ikkje han tek æra for det?

Men sonen min høyrer ikkje etter. Han er opptatt med å skyte armane av ein angripande zombierobot som han har fått i gåve frå besteforeldrene. Eg tenker eit sekund eller to på om eg skal gjere samanlikninga. Er det rettvist at det står frå Bestemor og Bestefar på etiketten når zombieroboten kanskje er skrudd saman av små barnehender på ein slaveliknande fabrikk ein plass i Asia?

Eg lar det ligge. Verda blir komplisert tidleg nok slik som det er. Ein gong kjem han til å oppdage at nærast alt det kule han ønsker seg er produsert for luseløn under arbeidsforhald som han sjølv aldri kjem til å kjenne på kroppen. Vil han fortsatt vere opptatt av kor urettvist det er? Nok til at det endrar noko på kva han vil ønske seg? Kva han vil bruke pengane på? Vil han freiste å endre verda, eller vil han gjere som dei fleste av oss gjer? Trekke på skuldrene og trekke kortet ein gong til? Kanskje er det like greit, for det er ikkje sikkert det blir noko enklare å være arbeidar i Kina om vi ikkje kjøper varene deira.

Verda hadde i grunnen vore mykje enklare om det verkeleg var alvane til Jolenissen som produserte varene under joletreet, og alt som skulle til for å gjere det rettvist var å la dei få namnet sitt på gåvene.

Bok og Film

Monopol


Ein sommar for så mange år sidan at det ikkje regna ein einaste dag spelte vi Monopol. Heile gutegjengen var samla, og vi spelte frå tidleg kveld til langt på natt heile sommaren. Nokre av oss hadde jobb, men det var ikkje til noko hinder. Det var å spele Monopol heile natta, gå rett på jobb, gå heim etter jobb og sove nokre timar, og så var det på’an igjen. Det var blodig alvor. Slik det alltid var, uansett kva vi dreiv med. Det gjaldt å vinne, og dei som tapte måtte audmjukast i ei slik grad at det var heilt på grensa til å tippe over og bli ufint. Same om det gjaldt fotball, ludo, krokket, eller altså Monopol. Eg hugsar desse monopol-nettene med glede, derfor går eg ut i frå at eg vann meir enn eg tapte, men det kan sjølvsagt også berre vere at eg er skikkeleg god til å fortrenge. Men ein ting er sikkert. Alt eg kan om å lyge, stele og grafse til seg med begge hender, alt eg kan om kapitalisme, det har eg lært av desse mange lange lyse monopol- nettene i det førre århundret. Fy for eit råtent spel det er.

Spelets gong tør vere velkjend. Ein startar med nokre skrinne seddelbunkar og ein bil i ein glorete farge. Så susar ein rundt i byen og kjøper alt ein kan få tak i av eigedom. Når det ikkje er meir å slå kloa i går ein inn i forhandlingsfasen. Dette er den kritiske fasen av spelet. Her freistar ein å byte til seg gater som kan gje eit konkurransefortrinn. Eg gjev deg eit Nav-bygg i byte mot sjukehuset og to dampskipsselskap. Det er her spelet vert vunne. Eller tapt. Det er her uvenskap oppstår, skjellsord haglar, og skuldningar om kameraderi og korrupsjon sit laust. Når gatene endeleg er fordelt er det berre avslutninga igjen. Ein kjører rundt og rundt i byen, betalar leige når ein hamnar på gater med hus eller hotell, heilt til alle spelarane unntatt ein er bankerott. Som om det er gøy at nokon misser alt dei eig, liksom. Fysj for eit konsept.

Urutinerte spelarar trur gjerne at nøkkelen til suksess ligg i eit par hotell på Rådhusplassen og Ullevål Hageby. Det treng ikkje vere sant. Faktisk er det like lite sant som at Trovikkvartalet er indrefileten i Florø. Mi erfaring at den sikraste vegen til ein kort og ærerik siger er å få skaffa seg monopol på dei gule og dei raude gatene. Her er det relativt billeg å bygge, men likevel gode pengar å hente i leige om nokon hamnar der. Og sjansen for at nokon må betale i kvar runde er rimeleg stor. Dermed kan ein fort ha bygd seg opp ei god formue før dei andre i det heile tatt har rekt å bygge seg noko som helst på brettets indre og ytrefiletar. Her er det ei lekse å lære. Monopol handlar eigentleg ikkje om å skaffe seg mest mogleg penger. Målet med spelet er å drive alle andre til konkurs. Då må ein bygge billeg og ta mykje i leige. Ikkje minst må ein bygge der det er størst sjanse for å få avkastning på pengane. Og om hus og hotell brenn, gjeld det å ha forsikringa i orden.

Men det mest interessante med Monopol er at spelet opprinneleg, i motsetnad til kva dei som produserar det i dag vil ha deg til å tru, blei laga nettopp for å vise barn og unge kor urettferdig det kapitalistiske systemet er. Hun som skapte spelet heit Lizzie Magie, og hun var ein stor fan av ein kar som het Henry George. George meinte at det var heil tfeil at enkeltpersonar skulle kunne eige jord. Det var røveri. Jorda tilhøyrer oss alle, både etisk og historisk. Det er dette spelet opprinneleg skulle demonstrere for alle og einkvar. The Landlord’s Game kalde ho det, og reglane var temmeleg likt dei som praktiserast i dag. Med eit unntak. I staden for å spele slik vi gjorde det, med bankerott og påfølgande audmjuking av konkurrentane som mål, kunne spelarane velge å samarbeide. I staden for å betale leige til kvarandre gjekk leiga inn i ein fellespott. Til fellesskapet. Og på den måten kunne barna sjølv erfare korleis alle hadde suksess med denne modellen. Ingen gjekk konkurs. Spelet tok aldri slutt. Alle var happy. I skarp kontrast til kapitalistmåtens gråt, tenners gnissel, og tilløp til håndgemeng ved kvert einaste spel. Eg har stor sympati for ideen.

Problemet med den alternative spelemåten er berre at den er så ulideleg kjedeleg. Kven orkar vel spele eit spel der ingen vinner, og ingen taper? Kor er moroa i det? Kva er vitsen? Som propaganda for Henry Georges i og for seg spanande tankar om eigendomsrett var spelet altså temmeleg mislukka. Kanskje var det ikkje anna å vente da, enn at ein driftig kar ved namn Charles Darrow nokre tiår senere hevda han hadde funnet opp spelet sjølv og tok patent på heile greia. Så tok han kontakt med Parker Brothers, og fekk dei til å produsere og selge spelet for ham. I løpet av to år hadde dei solgt to millionar spel, gjort Darrow til ein rik mann, og redda Parker Brothers frå konkurs.

Lizzie Magie fikk 500 dollar. Hurra for kapitalismen!

%d bloggers like this: