web analytics

Tag Archives: Livet selv

Hummer og kanari

Samtaler med Tildibopp #21

image

– Hvilken dag kommer etter søndag?

– Mandag.

– Og etter mandag kommer?

– Tirsdag.

– Og så kommer?

– Onsdag.

– DA ER DET FRI!

– Ja…

– I hvert fall for meg.

– Det stemmer, men Hagbarth har ikke fri.

– Nei, og ikke Mamma, og ikke du eller Kvite.

– Nei, vi har nok ikke fri.

– Men Thomas, han har alltid fri han, for han dødde!

– Ehhh…joda…

– OG JESUS ER DER OG!

Hummer og kanari

Seminarblues

11019214415_02feae61b4_o

Denne veka har eg brukt store delar av tida mi på eit usjarmerande industriområde i nærleiken av Stavanger. Eg har vore på kurs. Det er kjekt med eit lite avbrekk i kvardagen. Komme seg litt ut i verda. Få ei anna utsikt, og kanskje lære noko nytt. Om ein er heldig. Det er eg ikkje alltid. Det er slik som artisten Tønes syng: Når du reise på seminara, fær du gratis mad og drikke, så lere du någe nytt så du får meir eller mindre nytte av. Ofte mindre, er mi erfaring, men lunsjen var god, og det faglege innhaldet i mitt kurs var i alle fall på eit slikt nivå at det var verdt å ta turen denne gongen.

Kurset har vore planlagt ei stund, og då eg skulle fikse meg hotell sjekka eg prisane på hotellet der kurset skulle vere. Men eg syntest prisene var litt stive, eg tok difor ein kjapp sjekk på om det fanst alternativ i nærleiken. Det gjorde det. Berre tjue minutts spasertur unna låg det eit anna hotell, der eg kunne få rom til halve prisen. Det er sikkert friskt med litt kjapp gonge før ein skal sitte sju timar og bli proppa full av kunnskap, tenkte eg. Eg booka det billege rommet, og syntest eg var veldig smart. Kva så at det var utan frukost? Eg et ikkje noko før til lunsj uansett. Og hotellet var helt ålreit. Hyggelege folk. Reint og pent. Rommet var nesten like stort som dei minste lugarane på danskebåten, eg måtte gå på do med døra open, og då eg endeleg kom meg inn i dusjkabinettet og fekk lukka døra, var det så vidt eg kom meg ut att. Men det var nok eg som var feit, og ikkje badet som var lite. Det var ikkje før eg traska i veg til det dyre hotellet klokka åtte om morgonen dagen etter, at det gjekk opp for meg: Det var jo ikkje mine pengar eg sparte, men butikken sine. Eller rettare sagt sjefen min sine pengar. Og kjenner eg han rett, har han allereie spelt dei bort i poker. Det var kaldt. Vinden freista å blåse øyra av meg. Eg hadde PC-en min i ein renseripose for å halde den tørr for regnet. Kven skulle tru at det kunne regne i Stavanger i slutten av februar? Neste gong blir det suite.

Nokre dagar åleine på seminar i ein framand by minner meg på det sørgelege faktum at eg er heilt ubrukeleg til å vere åleine. No som eg endeleg har eit par kveldar fri for ungemas og arbeid skal eg få lest ferdig boka mi og komme à jour med TV-seriane eg følger med på. Kanskje ete noko god mat. Men eg klarar ikkje å disponere tida. Eg vasar rundt på kjøpesenteret ved sida av hotellet på jakt etter noko å kjøpe til småkrypa heime, men brukar så lang tid at senteret stenger, og all maten eg får tak i er McDonalds. Eg ligg på senga og stirer ut i lufta. Eg dusjar, og tek bilde av kroppen min i spegelen som eg sender til meg sjølv på snapchat. Plutseleg kjem eg på at eg fekk lekse på kurset eg må sjå på, og når eg endeleg får sett på The Jinx på HBO er eg så trøtt at eg sovnar frå heile greia.

Siste dagen pakkar eg kofferten, sjekkar ut og gjer meg ut på den friske spaserturen. Eg tek ei anna rute denne gongen, sidan det var vegarbeid og stengde fortau på det som telefonen meinte var den kjappaste vegen. Etter å ha gått ei stund ser eg plutseleg hotellet på andre sida av eit jorde, eit par hundre meter unna. Men GPS-en meiner eg må følgje vegen i ein stor boge. Det er over ein halv kilometer. Ikkje fankern. Eg går over jordet. Det er til og med ein liten sti eg kan gå på. Hah, tenkjer eg. Seinveg blir beinveg på det her viset. Men sjølvsagt: Stien endar i ein vassdam så diger at det er umogleg å komme seg over eller rundt han, utan å tråkle seg veg gjennom gjørme, busker og kratt det siste stykket. Alternativet er å gå tilbake. Det er ikkje noko alternativ. Ein må berre kjempe på. Det slår meg når eg står inne i buskaset og freistar å slite kofferten laus frå ein gjenstridig kvist. Sånt som dette skjer aldri når eg er ute og reiser med sambuaren min. Utan henne er eg utan kompass. På villspor. Ein mann som set seg fast i krattskog på eit industriområde. Ein mann med PC-en i ein renseripose. Eg er lektor Rukla i Genanse og Verdigheit. Ein framand i tilværet. Hovudrystande tilskodar til mitt eige liv. Sanninga er at eg aldri burde få forlate byen åleine. Som Tønes syng: «Det ska bli godt å koma heim te ungar og kåna.»

Hummer og kanari

Lev!

Morning Light - San Francisco David Yu via Compfight

Kevin Hines tok bussen til Golden Gate Bridge. Det var ein sein septemberdag i året 2000, han var 19 år gamal. Legene til Hines hadde nyleg fortald ham at han hadde ein bipolar lidelse, og i hovudet hadde han ein stemme som fortalde ham kva han skulle gjere. Hines gjekk ut på brua, tok laupefart, brukte armane til å skyve seg over rekkverket i eit einaste hopp, og styrta med hovedet først mot den sikre død. Han angra seg med ein gong, strakk seg etter rekkverket, men det var borte. Han fall i 120 kilometer i timen mot vannflata snaue 70 meter under brua. På veg nedover gjentok han til seg sjølv fleire gonger. Kva har  eg gjort? Eg vil ikkje døy. Gud, vær så snill og redd meg!

Vi har alle noko vi slit med. Noko som er vanskeleg. Har vi det ikkje får vi det nok snart. Ein morgon eg gjekk forbi rutebilstasjonen såg eg eit kvitt ark ligge på parkeringsplassen utafor vinmonopolet. Det var noko handskrift på det, det såg ut som eit brev, og nysgjerrig som eg er gjekk eg bort for å ta ein titt. Ganske riktig såg det ut til å vere starten på eit brev, ein kladd kanksje, frå ein far til eit born. Ingen detaljar, men det var noko som var vanskeleg. Foreldra var fortvila, dei ville det beste, men dei kunne ikkje hjelpe sonen om han sjølv ikkje var med på notene. Ein historie omtrent like gamal som mennesket sjølv, og som dette brevet på den regnvåte asfalten gjorde så alt for tydeleg. Når ting er vanskeleg klarar vi ikkje å snakke saman om det. Vi bygger opp våre forsvarsverk. Vi åpnar ikkje opp. Ingen slipper inn. Vi kjempar på aleine til det går over. Eller til vi ikkje orker meir.

Selvmord er eit vondt og vanskeleg tema. Vi skyver det fra oss. Det der får fagfolka ta seg av tenker vi. Og det gjer dei jo. Noreg var tidleg ute med ein nasjonal plan mot selvmord. Det er tjuge år sida, og i den tida har vi hatt ein viss utbygging av det psykiske helsevernet nettopp for å forebygge selvmord. Effekten er diskutabel. Nyare forskning gjer eit hint om kvifor. Opptil 40 prosent av selvmordsofre har ikkje ein identifiserbar psykisk lidelse i forkant. Dei har ikkje vore i kontakt med noko psykisk helsevern, ikkje gjett uttrykk for at dei har nokon drastiske planar. Sjølvsagt har dei slitt med noko, men dei har ikkje funnet det naturleg å søke hjelp. Korleis kan vi hjelpe dei? Ein start kan vere å slutte å tenke på selvmord som kun ein sak for psykiatrien?

Det finst dei som har ein heilt rasjonell forklaring på kvifor dei ønsker å gjere slutt på livet, men oftast er det nok snakk om ein dyp fortvilelse. Alt blir håplaust. Ein finn ingen glede nokon stad. Ingen veg ut. Det er ikkje det at ein har noko stort brennande ønske om å døy, ein orker berre ikkje leve mer. Eg kjenner den følelsen, kanskje gjer vi det alle. Det er som om det er ein kjellerlem bak i hovudet ein plass, og nokon ganger åpnar den seg på gløtt. Mogleg det er gjennomtrekken frå øyrene mine som gjer at den bles opp av og til. Da gjelder det å få lukka den igjen med eit smell, for bak den er det berre ein altoppslukande tomhet, og om man ikkje får huka på låsen igjen fortare enn svint siv gifta ut i tankane. Alt blir tungt, og meiningslaust, og det tar tid å få lufta det ut att. Sjølv har eg klart å ha ein viss kontroll på den kjellerlemmen. Fått den igjen på eiga hånd når den har blese opp. Men nokon gonger er det for tungt. Nokon gonger må ein ha hjelp frå andre.

Vi vil ikkje vere til bry. Vi vil ikkje at andre skal vere til bry heller. At vi sjølv har ei høg terskel for å søke hjelp for psykiske lidelser kan vere greit. At hjelpeapparatet har ei like høg terskel for å gje hjelpa når vi ber om den er verre. Ofte får ein ikkje hjelp før ein har krasja skikkeleg. Det er forventa at ein tek seg saman, så da gjer man det. Tek seg saman so mange ganger at man til slutt er så frynsete at ein blir vanskeleg å teipe ordentleg saman igjen. Kostnaden? Mellom 500 og 700 selvmord i året. Vi må bli bedre til å be om hjelp, og vi må bli flinkare til å tilby den.

For ingen vil eigentleg døy. Kevin Hines fekk vridd seg i fallet slik at han traff vannflata med beina først. Han ødela ryggen, kunne ikkje bruke beina, men fekk karra seg til overflate med armane. Der klarte han å halde seg flytande til ein båt kom og plukka ham opp. Han blei heilt bra igjen, og har brukt livet etterpå til å freiste å hindre andre i å gjere den same feilen han gjorde. På 75 år reknar man med at over 2000 menneske har hoppa frå Golden Gate Bridge. Berre 33 av dei har overlevd. Dei som har fortald historien sin i etterkant seier alle det same. I det augeblikket dei slapp taket i rekkverket skjønte dei at dette var feil. Det var ikkje dette dei ville. Dei skjønar at dei vil leve. Dei vil ikkje døy. At uansett kor mørkt det ser ut kan det fiksast. Er du død kan du ikkje fikse noko som helst. Lev.

Hummer og kanari

Fly free!

IMG_6040-2

Livet er eit helsikes kaos. Det er ein ting etter det andre, og er det ikkje det eine, så er det i kvart fall både det andre og tredje. Er det noko meining i det hele? Vi freister etter beste evne å sette ting i samanheng. Teikne eit liv. Gjere det til ein historie verdt å høyre på. Verdt å leve i. Noko som kan verge oss for den nagende mistanka om at vi berre er små lysglimt i universet. Sankthansormar i den lyse juninatta, med den store mørke æva rett rundt hjørnet. Som eit blad i vinden flyr vi rundt på slump, styrt av biologi, naturkreftar, flaks og uflaks. Det er ikkje rart at vi freistar finne forklaringar som gjer det heile eit narrativ. Ein Gud med ein masterplan. Ein skjebne. Eller i det minste at vi er vår eiga lykkes smed. At vi har kontroll på dette her. Alt kan ikkje berre vere tilfeldige omstende. Det må vere ein logisk forklaring på det heile.

Eg har leika den leiken sjølv. Kjærleik har det med å slukke lyset for all rasjonalitet. Kvifor akkurat eg og ho? Sjå på alt som måtte klaffe for at det skulle bli slik, det er jo heilt usannsynleg. Det må vere skjebnen. I was born to love you liksom. Og sånn kan man halde på. Det var kanskje ikkje heilt sannsynleg at eg, ein halvgamal mann frå Skotfoss på andre kanten av landet, skulle kapre ei ung kvinne frå Brandsøya her vest. Men eg trur jo ikkje eigentleg på at det ligg ein skjebnetanke bak det heile. Det ville vere frykteleg sjølvsentrert å tru noko slikt, og eg har ikkje nokon hang til overtru. Heldigvis får eg seie, for ellers hadde eg vore litt i stuss dei siste dagane. Denne sumaren har det vore to dødsfall i Gudvangen. To basehopparar har styrta i døden. Ein frå Brandsøy, der mi kjære kjem frå. Ein frå staden der eg vaks opp, Skotfoss. Kva er oddsen?

Kvar einaste dag blar vi forbi dødsfall og ulykker i avisa, utan å stoppe opp og tenke noko større over det. Det må vere noko spektakulært for at vi skal reagere. Eller det må vere nokon vi kan relatere til. Nokon vi kjenner. Eller i det minste veit kven er. Ein sakna basehoppar? No igjen? Kvifor skal eg bry meg? Når dei er så dumme å kaste seg ut frå fjell gidd i kvart fall ikkje eg syntes synd på dei. Dessuten burde det ha vore forbod mot galskapen.

Og så møter ein seg sjølv i døra når det viser seg at den sakna mannen ikkje berre er død, men også er ein du godt vet kven er.

Det er sikkert tjugefem år sida eg såg Dan Johnsen sist. Kanskje meir. Eg kjende ham ikke, men eg hugsar ham godt. Eg kjende familien hans. Besteforeldra hans hadde hytte ved siden av hytta far min leigde på åremål når eg var liten. Den eine bestefaren hans lærte søskna mine å svømme. Eg lånte boka til den legendariske keeperen Henry Tippen Johansen av den andre bestefaren hans. Far hans var stjerne på det lokale fotballaget i ein mannsalder, og ga meg gode råd det året eg prøvde meg som fotballdommer. Eg hugsar Dan som liten gutt. Akkurat så irriterande som fem-seks år yngre barn kan vere. Men navnet hans var dritkult. Eg var litt misunneleg på det. Dan. Det hadde funka i ville vesten. Han kunne bli cowboy når han blei stor. Det kan ikkje ein Arne. Eg veit ennå ikkje heilt kva ein Arne kan bli for noko eigentleg, men ein Dan, han kan bli akkurat kva han vil! Og ein slags cowboy blei han vel også.

Eg har vore inne og lest nokre minneord her og der. Dei er også ein måte å skaffe meining til det meiningslause på. Det er dei beste som døyr først seier vi gjerne, men det er berre tull. Dei som har uflaks døyr først, det er ikkje eit kvalitetsteikn av noko slag. Dei seier at dei som driv ekstremsport lever så rike og sterke liv, men eg er ikkje sikker på at det stemmer heller. Eg trur ikkje det er naudsynt å utfordre døden med jamne mellomrom for å føle at ein har eit liv med meining. Det viktigaste er å ha nokon å vere glad i, og nokon som er glad i deg. Har ein det er ein god på veg med det prosjektet. Ein treng ikkje kaste seg ut frå fly eller fjelltoppar.

Men ein kan hvis ein vil. At eg sjølv ikkje skjønar noko av det, ikkje kan sjå apellen, har ikkje noko med saken å gjere. Det er ikkje nokon meining i at ein mann i sin beste alder styrtar i døden. Det er ikkje del av nokon stor plan. Det er ikkje ein guds vilje. Det er urettvist og trist. Det har ikkje nokon djupare meining. Men det kan få oss til å tenke litt. Minne oss om folk vi kjente, om kven vi ein gong var . Og neste gong media fortel om ein basehoppar som har falt i døden tenker vi kanskje først på dei som var glad i ham, i staden for å tenke på at ein får skulde seg sjølv når ein driv med slik galskap. Det er ikkje mykje, men det er noko. Fly free Dan!

Hummer og kanari

Sor­gens for­vent­nin­ger

Det fin­nes in­gen fa­sit på sorg. Det var det de for­tal­te oss da vi mis­tet søn­nen vår. Det fan­tes in­gen rett el­ler gal måte å sør­ge på. Sor­gen kan ta man­ge vei­er, alle koga ikkje likt, som Tø­nes syn­ger. Vi måt­te bare la det gå sin gang. Prø­ve å ha for­stå­el­se for hver­and­re om våre sorg­mønst­re var vel­dig for­skjel­li­ge. Be om hjelp hvis det ble for tungt å bære på egen hånd. Gode råd, og ikke bare for oss. Anja Jo­han­sen, som var kjæ­res­ten til Alex­an­der Dale Oen, kan sik­kert skri­ve un­der på at det­te er lær­dom som fle­re bur­de ta til seg. I A-Ma­ga­si­net for­tel­ler hun om ne­ga­ti­ve kom­men­ta­rer fra folk hun ikke kjen­te. De men­te hun var kald som ikke gråt i be­gra­vel­sen. At hun ikke sør­get på rik­tig måte. Hun føl­te seg sji­ka­nert og over­vå­ket. Til slutt slet­tet hun både Face­book, Twit­ter og Instagram-kon­to­ene sine.

De fles­te av oss opp­le­ver å mis­te noen i lø­pet av li­vet. Jeg vil an­slå mu­lig­he­ten for at fle­re av dem som men­te Anja Jo­han­sen sør­get feil, el­ler for lite, vil møte seg selv i dø­ren en el­ler an­nen gang i frem­ti­den, som god. Inn­til da får vi hel­ler bare bære over med dem. Prø­ve å for­stå dem. Det er ikke så van­ske­lig. For det fin­nes fak­tisk en fa­sit på sorg. Ikke på den pri­va­te sor­gen, men på den sor­gen som slip­per ut til and­re. Den of­fent­li­ge sor­gen. Den sor­gen vi mø­ter i lit­te­ra­tu­ren, i po­pu­lær­kul­tu­ren, i me­dia. Folk blir gale av sorg. Tyn­ges ned av den. De drik­ker seg i hjel. Be­går for­bry­tel­ser for å hev­ne seg. Gra­ver seg ned i ar­beid. Vier li­vet sitt til å hjel­pe de fat­ti­ge. De står ved grav­støt­ten og ser ut i evig­he­ten. De sit­ter i so­fa­en og ser inn i ka­me­ra­et med et al­vor­lig an­sikts­ut­trykk og ber om rett­fer­dig­het. Det fin­nes om­trent like man­ge må­ter å sør­ge på som det fin­nes sør­gen­de, men i of­fent­lig­he­ten mø­ter vi bare en li­ten hånd­full av dem. Det er kan­skje ikke så rart at en­kel­te, som selv ikke har hatt nær­kon­takt med sor­gen, kom­mer litt i stuss når de mø­ter et men­nes­ke som ikke opp­fyl­ler for­vent­nin­ge­ne man har til hvor­dan sør­gen­de skal opp­fø­re seg. For for­vent­nin­ge­ne er utvil­somt der. Både hos ven­ner, fa­mi­lie, hel­se­per­so­nell, og res­ten av sam­fun­net. Man skal sør­ge in­tenst, og et­ter en stund skal man gå vi­de­re i li­vet. Uten å glem­me så klart. Man har all­tid sor­gen med seg, selv om man et­ter en stund må slut­te å pla­ge and­re med den. Kvin­ner får nok litt stør­re plass til å sør­ge, litt bed­re tid. Menn må for­te­re ven­de til­ba­ke til det gam­le li­vet. In­gen vil­le noen gang kri­ti­sert en mann for å hol­de tå­re­ne un­der kon­troll un­der be­gra­vel­sen til sin kjæ­res­te.

Det er så man­ge his­to­ri­er. Jeg var åtte år da min mor døde. Jeg lå på rom­met mitt og les­te da far kom opp trap­pen, bort i gan­gen, ban­ket på, gikk så vidt in­nen­for dø­ren, og for­tal­te ny­he­ten. Så gikk han igjen. Mer ble det ikke sagt om den sa­ken. Jeg hus­ker jeg gråt i be­gra­vel­sen, men hus­ker ikke at jeg føl­te noen sterk sorg. Far min ble kli­sje­en på den sør­gen­de al­ko­ho­li­ker, med bi­be­len, vod­ka­flas­ka og et bil­de av min mor som ung kvin­ne i kon­tor­skuf­fen. Men om det var sor­gen, el­ler and­re ting som drev ham ned i flas­ka, vet jeg ikke. Jeg var vok­sen da han døde, og føl­te ikke noen sorg over det hel­ler. Selv kan jeg nok slip­pe unna med å be­kjen­ne min mang­len­de sorg­fø­lel­se over mine for­eld­res død, en av de få for­de­ler med å vok­se opp i en dys­funk­sjo­nell fa­mi­lie, for and­re kan det nok være ver­re. Det er fak­tisk en re­la­tivt stor grup­pe som ikke fø­ler noen alt­opp­slu­ken­de sorg ved døds­fall i nær fa­mi­lie. Ver­ken like et­ter døds­fal­let, el­ler se­ne­re. Selv ikke der den døde er et lite barn. De tren­ger in­gen sorg­be­ar­bei­ding. Går ikke gjen­nom noen stor sorg­pro­sess. Hvor­dan kan vi for­tel­le de­res his­to­ri­er uten at de frem­står som fø­lel­ses­kal­de so­sio­pa­ter? For de er litt for man­ge til at de kan av­fei­es som nett­opp det.

Psy­ko­log Atle Dy­re­grov an­slår at det er mel­lom 20 og 25 pro­sent av oss som ikke opp­le­ver den in­ten­se sorg­fø­lel­sen ved å mis­te noen. 20 til 40 pro­sent hol­der til i den and­re en­den av ska­la­en, og går gjen­nom kom­pli­ser­te sorg­re­ak­sjo­ner. Post­trau­ma­tis­ke stress­li­del­ser. En hel del men­nes­ker hol­der til et el­ler an­net sted midt imel­lom, og sør­ger på ak­ku­rat sin måte. La oss ut­vi­de det rom­met som er re­ser­vert for sør­gen­de i of­fent­lig­he­ten. For det er for trangt i dag. Det er så trangt at det enk­les­te ofte er å late som, bare for å til­freds­stil­le for­vent­nin­ge­ne man mø­ter rundt seg. La oss åpne et vin­du og slip­pe inn litt luft. Det går an å være glad selv om man er lei seg. La oss rope det ut. Sørg på den må­ten du må. Be om hjelp om du tren­ger det. For det fin­nes in­gen fa­sit på sorg.

Dette er forrige ukes Innspill i Journalisten. Jeg hadde egentlig tenkt å skrive noen utfyllende ord her på bloggen, men tror egentlig teksten står seg best alene? Jeg lar den stå som den er. Men det er alltid hyggelig når det man skriver inspirerer andre. Denne teksten inspirerte i hvert fall en person.

Page 1 of 3123
%d bloggers like this: