web analytics

Tag Archives: politikk

Hummer og kanari

Guten som ikkje ville rope ulv

werewolf photo
Photo by mooglet

Det var ein gong ein gut som fekk eit viktig oppdrag. Dra til Oslo, sa dei, der skal du vere vår mann på Stortinget. Kvar dag skal du gje deg ned på Løvebakken, saman med dei andre sauene. Gjere det dei seier du skal gjere. Mesteparten av tida kan du gjere som du vil der nede, men hugs! Du er vår mann. Sogn og Fjordanes gjetergut. Om du ser ulv, eller andre rovdyrkapitalistar på veg vestover for å rasere, sentralisere, byggje ned, eller snikfilialisere oss, då må du rope ut. Høgt. Det er alt vi ber om. Det og kanskje nokre kroner til ein Kystveg. Skjønar du? Og guten forsto. Han dro til Oslo. Kvar morgen dro han saman med dei andre sauane ut i hovudstadens gater, og inn på Stortinget. Kvar kveld gjekk han saman med dei same sauane ut i byen, og heim til sitt lille krypinn. Det var ikkje fritt for at han lengta heim av og til, men han holdt hovudet høgt. Kvar dag jobba han for Sogn og Fjordane.

Somme dager kunne det være fint der nede i hovudstaden, og tida gjekk fort. Andre dager kjeda han seg, og tida falt lang, av di han ikkje hadde anna å gjere enn å sjå på sauene som gjekk der og susa frå morgon til kveld. Det var nok av tid til å tenke, og ofte mens han satt der og stirra ut av vindauget kom han til å tenke på ei historie mora pleide å fortelle ham når han var mindre. Det var ein av Æsops fabler, om ein gjetargut som kjeda seg så mykje når han passa på sauene til landsbyen, at han ga seg til å rope “Ulv Ulv”, sjølv om det ikkje var noko ulv å sjå. Berre for å sjå landsbyfolka komme stormande med greip og børse, heilt ville i blikket. Dette gjorde han så mange gonger at til slutt var det ingen som gadd å høyre på ham lenger. Til slutt kom ulven, og før guten hadde fått henta hjelp hadde ulven spist opp alle sauene. Guten syntes det var mykje visdom i den fortellinga, og ein dag fortalde han den høgt i kantina på Stortinget. Dermed gjorde dei ham til rovdyrpolitisk talsmann.

Heime i Sogn og Fjordane var dei nøgd med at guten hadde skapa seg bra. Dei tok ham til side, og sa at han skulle få lov til å sitte i ein periode til, om han berre hugsa på hva dei sa til ham sist. Gjer kva du vil der nede i syndas pøl, men om du ser noko som trugar Sogn og Fjordane, då må du skrike ut. Jau, ikkje noko problem. Guten skulle no seie i frå om han såg noko skummelt sa han, og dermed bar det i veg til hovudstaden igjen. Men noko hadde festa seg i tankene til guten. Han tenkte på historia om ulven og gjeterguten igjen. Var det eigentleg nokon grunn til å vere så redd for den ulven? Som rovdyrpolitisk talsmann hadde han lært at Norge var forplikta av internasjonale avtaler, og at det dermed skulle kunne finnes ulv i Noreg. Det var ikkje det at han ønska seg ulv til Sogn og Fjordane, men var det eigentleg so farleg? Var det noko å skrike for? Gjaldt det ikkje heller å sjå moglegheitane? Ingen likte vel ein gut som ropte “Ulv Ulv” heile tida?

Guten dro tilbake til hovudstaden, men det var ikkje like god stemning denne gongen. Landet hadde fått nye sjefar. Folk var urolege. Nokon meinte dei hadde sett ein ulv i Naustdal, og på Stortinget var det ein del snakk i krokane. Dette her fylket, Sogn og Fjordane. Fantes det verkeleg? Budde det folk der? Kvifor blei det overført penger dit? Her måtte det være noko som kunne kuttast? Noko som kunne sentraliserast? Noko som kunne fileteres og filialiseres? Guten høyrde alt snakket, men han sa ikkje noko. Han ville ikkje vere den som skremte folk unødig. Det var berre preik. Ikkje noko å bry seg om. Det gjaldt å sjå moglegheitane. Gripe dei sjansane man fekk. Selge huset mens det fortsatt var nokon som var villege til å kjøpe. Kome seg til byen. Ikkje svartmale situasjonen. Ikkje rope på ulven. Det var sikkert berre ein jerv. Eller ein litt stor hund. Kanskje var det berre Bengt Solheim-Olsen som skulle sove i friluft?.

Men så, seint ein vinterkveld, nettopp som guten skulle til å reise heim på vinterferie kom ulven verkeleg. Han merka det fyrst på sauene i kommunal og forvaltningskomiteen, som med eit blei urolege og ga seg til å breke. Like etter kunne han skimte ein lang grå skygge som satte kursen mot trivselsfylket gjennom halvmørket. Nå var guten ordentleg redd, for ulven så stor og farleg ut, og han hadde berre ein attachekoffert å slåss med. Han ropte så høgt han kunne. “Ulven kjem! Ulven kjem”. Det er ein ulv her som vil øydelegge fylket vårt! Men det var ingen som kom for å hjelpe. Det var for seint. Han skulle ropt før. Alle i arbeidsfør alder hadde reist frå Sogn og Fjordane for lenge sida. Alt som var att var gamleheim og asylmottak.

Og når ulven var ferdig var det også borte.

Hummer og kanari

Femti nyansar av kommunegrått

sensual lips photo
Photo by linspiration01

Eg kokar av frustrasjon over speilbiletet mitt. Faen ta håret mitt – det vil berre ikkje oppføre seg, og faen ta B for at ho har PMS eller kva det no er, og ikkje vil snakke med nokon for tida. Trur ho verkeleg ho kan sleppe unna med trassen sin? Faen ta Jan Tore Sanner òg, forresten. Eg har anna å gjere. Skular å bygge. Budsjett å vedta. Likevel står eg her og freistar å få håret mitt til å underkaste seg børsten. Eg har ein avtale med F i lyskrysset om ein time. Eg må ikkje sove med vått hår. Eg må ikkje sove med vått hår. Eg freistar å få kontroll på håret nok ein gang medan eg gjentar dette mantraet. Eg himlar med augo og ser på denne bleike brunetta med blå auge, for store for fjeset, som stirar tilbake på meg. Så gjer eg opp. Eg har ikkje noko anna val enn å temme det ville håret mitt med ein hestehale og håpe at eg ser nokolunde presentabel ut.
«F tar imot deg no. Berre gå inn», seier resepsjonisten. Eg reiser meg litt skjelvande og freistar å undertrykke nervøsiteten. «Du treng ikkje å banke på – berre gå rett inn.» Ho smiler vennleg. Eg skyv opp døra, snublar i mine eigne bein på veg inn og går på trynet inn på kontoret. Faen òg – eg og mine to venstrebein! Eg står på alle fire i døropninga til Fs kontor. Eg er så flau over at eg kan vere så klønete. Eg må stålsette meg for å sjå opp. Himmel og hav – så ung han er. Han rekker fram ei hand med lange fingrar idet eg får reist meg opp. «Eg er F. ørde Kommune. Går det bra? Vil du sette deg?» Så ung – og så kjekk, veldig kjekk. Han er høg, kledd i ein flott grå dress, kvit skjorte og svart slips. Uregjerleg, koparfarga hår og eit oppmerksamt blikk som ser lurt på meg. Det tar litt tid før eg får stemma tilbake. «Eh … No er det slik at …» mumlar eg. Om denne karen er over tretti, kan du kalle meg ein krakk. Omtåka legg eg handa mi i hans, og vi helsar. Idet fingrane våre rører kvarandre, går det ei underleg skjelving gjennom kroppen min. Eg trekker raskt til meg handa, flau. Det må vere statisk elektrisitet. Eg blunkar fort, augeloka går i takt med pulsen min. «B vil ikkje snakke med oss, difor har eg bede om å få snakke med deg i staden. Eg håper det er i orden, Herr F.» «Eg skjønar», seier han. Eg synest eg ser skuggen av eit smil i andletet hans. «Du er kommen for å snakke om kommunesamanslåing.» Han spør ikkje, han konstaterer. Eg nikkar. «Kom, lat meg vise deg noko», seier han.

F viser meg vegen til eit rom, øvst oppe i rådhuset. Det første eg legg merke til er lukta. Skinn, tre og polish med ein aning sitruslukt. Vegger og tak i djup og mørk burgunder. Smakfull lyssetting gjer rommet ein intim atmosfære. På veggen tvers overfor døra heng eit kors, forma som ein X. Det er av mahogni, og har reimer i alle hjørna. Eit jerngitter heng ned frå taket, og frå gitteret heng alle moglege slags tau, kjetting, og blanke lekkjer. På eit stativ ved døra heng eit overveldande utval av paddles, piskar og rare fjørliknande instrument. I monterar på veggane heng noko som ser ut som ordførarkjeder. Men det dominerande elementet i rommet, er ei seng. Større enn ei king-size-seng, utskore i rokokko med fire stolpar og flat himmel. Under himmelen ser eg fleire skinande lekkjer og handjern. Merkeleg nok får alt treverket, dei mørke veggane og det stemningsfulle lyset rommet til å virke nærast mjukt og romantisk … Eg veit at det er alt anna enn det, men dette er F sin versjon av mjukt og romantisk. Eg snur meg, og han ser granskande på meg. Andletet røper ikkje noko. Eg går litt lenger inn i rommet, og han følgjer etter. Den fjørliknande saka gjer meg nyfiken. Eg tek nølande på den. Den er av semska skinn og har reimar med små plastperler i endane. – Det er ein nihala katt, seier F dempa og mjukt. Brukast blant anna til pryl.

«Gjer du dette med folk, eller er det dei som gjer det med deg?» spør eg hest. Det rykkjer i munnen hans. «Folk? Eg gjer dette med kommunar som vil at eg skal gjere det.» «Kvifor viser du meg dette», spør eg. Han svarar mildt. «Fordi eg har veldig lyst til å gjere dette med deg.» «Er du sadist?» «Eg er dominant.» Blikket hans brenn. Inntrengande og grått. «Det tyder at eg vil at du skal gje deg villeg hen, i alle høve, for å tilfredsstille meg.» Tilfredsstille han! Han vil at eg skal tilfredsstille han. Eg får hakeslepp. Tilfredsstille Førde Kommune! Eg! Og i det augeblikket ser eg at det er akkurat det eg vil. Eg vil at han skal vere faen så tilfreds med meg. Det er ei openberring. Eg vil at han skal omslutte meg. Fylle meg heilt opp. Eg gjer frå meg eit lite gisp.

«Du er veldig mottakeleg,» sukkar F. «Det må du lære å kontrollere, og det skal bli så morosamt å lære deg korleis.»

Hummer og kanari

Budsjettkrise

pengekutt

Det er berre ti dagar att til jul, og det er ikkje til å undrast over at vi slit litt med budsjettet nokon og ein kvar i disse dagar. For oss som har ei løn som ikkje akkurat får banken til å ringe i stykker telefonen med tilbod om spareprodukt, er det ei evig kamp om å få kronene til å strekke til i desember. Dei gode formåla står i kø. Julemat, julegodt, julebord, julegåver og så vidare. Ein kan ikkje vere med på alt. Det gjeld å prioritere. Då må ein sjå på kva som er lovpålagte tjenester, og kva som er kjekt, men kanskje ikkje heilt naudsynt. Det første kjem ein ikkje utanom. Det andre kan kuttast. Dilemmaet er om ein skal kutte heilt eit par saker, eller om ein skal freiste å gjere eit generelt kutt over heile linja. Eg likar ikkje å kutte noko som helst, eg vil helst slippe å prioritere, så i år sa eg til familien. Høyr her konemor. Sitt stille eit augeblikk ormeyngel. Slik blir det i år. Vi skal ha alt vi pleier å ha, men vi er nødt til å spare inn på noko. Eg legg difor frem eit forslag til budsjett her, der eg vil at vi skal bruke ein og ein halv prosent mindre på alle ting i desember. Dette gjer eg for at vi skal ha råd til å betale alle reikningane som kjem i januar.

Det ble sjølvsagt rabalder. Mi kjære skulda meg for å ha kuppa agendaen, berre av di eg nekta å vente ti minutter med møtet medan ho så ferdig Love Actually. Småkrypa gjekk rett i krigsmodus, satte i gong ei hektisk møteverksemd, og skulda meg for å ville rasere jula. Eg vart sjølvsagt sint for det, for det meinar eg er båe feil og unyansert. Eg satte meg ned og laga ei presserande melding. – Vi må sjå på kva som skal til for at vi skal være ein attraktiv familie å vere i med gode julefeiringar i fleire år framover, skreiv eg. Det er mange born og unge som ikkje klarer å tenkje lenger fram enn til neste laurdagsgodt, men som den som går med buksene her i huset, har eg og eit ansvar ovanfor familiemedlem som bur her, og at dei har gode tilbod, også i januar. Eg fortsatte med å kamuflere dei varsla kutta etter beste evne. I staden fekk eg det til å sjå ut som om eg faktisk ville bruke meir penger enn nokon sinne i jula. Eg øyremerka litt her, la på ein godbit der, men fastholdt at det måtte kuttast over heile fjøla. Eg passa sjølvsagt på å understreke at dei berre hadde å gjere som eg sa, sjølv om dei var ueinige, for det gjer alltid underverker for stemninga i heimen.

Ungane synest nå at eg er feig som berre ber dei om å spare inn penger, utan å seie noko om kor det skal kuttast. Det har dei sjølvsagt rett i. Eg skal difor kome med nokon forslag på kva som kan gjerast her og no. Julekalenderen kan kuttas med ein og ein halv gåve. 22 og ein halv gåve på kvar burde uansett vere meir enn nok. I staden for sju slag kaker til jul kan vi nøye oss med seks. Guttungen fyller åtte år seinare neste laurdag. I staden for å invitere alle dei ti gutane i klassen kan vi nøye oss med å invitere berre åtte og ein halv av dei. Jentungen skal eigentleg bli fire år i romjul, men må nøye seg med å bli 3,95, og heller ta feiringa på neste budsjett. Denne teksten kjem til å vere ein og ein halv prosent kortare enn vanleg, men eg kjem til å fakturere tre prosent meir for den. I staden for å spele GTA 5 må vi spele GTA 4, og i staden for sex må vi nøye oss med 5,91.

Eg lurar vel ingen. Når berre mi kjære blir ferdig med filmen sin kjem ho til å forkaste alle mine fine forslag. Skal det kuttast noko her får eg starte med meg sjølv kjem ho til å seie. Skjerp deg, di gjøk. Ho har vel eit poeng, sjølv om det sit langt inne. Ein ting har eg til felles med politikarane i bystyret vårt. Det er om lag 30 prosent for mykje av oss. Skal vi kreve at andre må spare må vi gå foran som gode eksempel. Eg kan spise litt mindre godteri, drikke litt mindre bearnaise, og spare nokon kroner på det. Politikarane kan redusere bystyret til dei lovpålagte 27, og spare ein million på det. Enno meir om dei kutter møtegodtgjersla ned til Førde-nivå. Vise at vi er i same båt, og at vi meinar alvor.

Men nei. Politikarane får snakke for seg sjølv, men eg. Eg kuttar ikkje noko som helst. Ingen sjangs! Spare penger får dei andre ta seg av. Eg er for viktig til slikt!

Hummer og kanari

Krig

Brannbomber regner over Kobe
Photo by Recuerdos de Pandora

Det er sigerherrane som skriv historia, blir det sagt. I dokumentarfilmen Fog of War, gir Robert S. McNamara oss 11 leksjonar om krig. McNamara var forsvarsminister under Cuba-krisa og Vietnamkrigen på sekstitalet, men i 1945 jobba han med statistikk og analyse i Army Air Force. Han analyserte kor effektive dei amerikanske bombeflya var, og ble såleis ein viktig hjelpar for general Curtis LeMay i planlegginga av brannbombinga av Japan. Det var ein kampanje utan sidestykke i historia. 67 japanske byar vart bomba. Dei materielle skaden var enorme. Over halve Tokyo vart øydelagt. Millionar vart heimlause. Ein halv million døydde. Atombombene over Hiroshima og Nagasaki ikkje medrekna.

I Fog of War fortel McNamara om dette. Han fortel at General LeMay sjølv sa at om dei hadde tapt krigen, hadde dei blitt tiltalt for krigsforbrytelsar heile gjengen. Dei oppførde seg som krigsforbrytarar, seier McNamara, og inkluderer seg sjølv. Det dei gjorde ville blitt sett på som høgst umoralsk om dei hadde tapt krigen. Men dei vann krigen, og blei aldri verken dømd eller fordømd for det dei gjorde. Sigerherrane skreiv historia den gongen.

Men uttrykket er ein klisje. Det rette er kanskje heller at dei som vinn krigen har eit forsprang i historieskrivinga, men på eit tidspunkt kjem også den andre sida til å fortelje sine historier. I 1988 kom filmen Ildfluenes grav. Den viser oss korleis brannbombinga såg ut frå bakken. Vi blir kjent med fjorten år gamle Seita, og hans fire år gamle syster Setsuko. Når dei amerikanske bombeflya droppar si last over Kobe misser dei mor si til flammane. Far deira er i marinen, og svarer ikkje på breva Seita skriv. Åleine må dei freiste å overleve på det dei klarar å skrape saman, i eit Japan på randa av samanbrot. Det er ikkje hjelp å få. Ikkje hos tanta deira, som byter bort mora deiras kimonoar for ris, og tek mesteparten sjølv. Ikkje hos bonden, som ikkje har meir mat enn han treng sjølv. Ikkje hos lækjaren som slår fast at Setsuko ikkje treng medisin, men mat, men ikkje har noko å gje. Det er ein av dei vakraste filmane eg veit om, men også ein av dei tristaste. Eg kjempar med klumpen i halsen kvar gong eg ser eit bilete av Seita og Setsuko. Eg gret når eg ser filmen. Eg såg den for tredje gong sist tysdag, og det blir berre verre og verre for kvar gong.

Det har blitt sagt at Ildfluenes grav kanskje er den beste anti-krigsfilmen som er laga. Eg er ikkje sikker. Det er ein film som viser krigens konsekvensar, utan å ty til melodrama eller sentimentalitet. Men den drøftar ikkje krig. Den rasar ikkje med hytta neve mot den onde fienden. Den fortel berre ei historie. Det er ei historie alle bør kjenne til, men det er ikkje heile historien. Det er mogleg å gråte over Seita og Setsukos skjebne, og likevel meine at det var naudsynt å bombe Japan i filler. For sanninga er også at Japan på den tida var eit brutalt og aggressivt militærstyre med fascistisk karakter. Det held å lese seg litt opp på kva dei gjorde med kinesarane i Nanking for å skjøne at Japan måtte stoppast. General Curtis LeMays strategi var å drepe så mange som skulle til for å tvinge fram kapitulasjon. Ein kan kritisere verkemiddelet. Ein kan meine, slik eg også gjer, at det var eit enorm krigsbrotsverk. Men han fekk jobben gjort.

No har regjeringa sagt ja til å sende 120 soldatar til Irak for å helpe til med å bekjempe IS. Eg veit ikkje kva eg synest om det. Eg er einig i at dei brutale jihadistane må knusast. Eg er sterkt i tvil om vi har ein strategi som gjer det mogleg. McNamaras leksjonar om krig er gyldige. Kva du trur og kva du ser, er ofte feil. Ha empati med fienden. For å gjere godt må ein kunne gjere vondt. Drep så mange som må til, men heller ikkje fleire. Ikkje tru at fornuft vil redde deg. Det er ikkje berre ein historietime, dette er dagsaktuelt. Eg grip meg i å tenke at dei som no sender våre soldatar ut i krig bør sjå Fog of War. Men dei bør sjå Ildfluenes grav først.

Hummer og kanari

Redd barnetillegget

poverty photo
Photo by ImNotQuiteJack

No er dei ute etter dei uføretrygda igjen. Dei blåblå. I statsbudsjettet vil dei endre barnetillegget deira. I dag er det slik at dei uføretrygda som har lite pengar får eit relativt sjenerøst barnetillegg. Om regjeringa får det slik dei vil blir dette endra. I staden for at dei som treng det mest får ein sum med pengar som faktisk monar litt, rundt 35.000 i året, skal alle som har uføretrygd og barn få eit flatt tillegg på 7000 kroner i året. Dette sparar dei 590 millionar på, og dette gjer dei for at det skal løne seg å jobbe. Om ein er uføretrygda er det jo berre å produsere nok barn, så kjem du til slutt opp i ei løn i nærleiken til dei som vaskar kontora til statsministeren. Da blir dei heller heime og skifter bleier. Om ein ikkje gjer noko med barnetillegget er det ei viss fare for at Erna snart må vaske kontoret sitt sjølv, og slik kan vi sjølvsagt ikkje ha det i verdas rikaste land.

Dei freistar å pynte brura. Det blir visst meir rettvist på denne måten. Barnetillegget er meint å kompensere for kostnadane ved å ha barn. Då er det ikkje rettvist at nokon får 35.000 kroner, og andre ikkje får noko. Det høyrest jo tilforlateleg ut, men om eg hugsar rett var barnetillegget meint som eit tiltak for å motverke fattigdom blant borna av dei uføretrygda. Det imponerer uansett ikkje vår smurferegjering. Ein får ikkje færre fattige barn ved å gje pengar til foreldra deira. Det beste ein kan gjere for å få folk ut av fattigdom er å få dei over i jobb, seier dei, og har på ein måte rett i det. Spørsmålet er kor mange av dei 21.660 foreldra dette gjeld som no kjem til å karre seg opp av sofaen og ut i arbeidslivet? Eg vil tru at 10 prosent er ei svært optimistisk gjetting. I så fall er det framleis snautt 19.500 foreldre, over 32.000 born, som vil få ei merkbart tøffare kvardag. Er det verdt det?

Eg har ikkje oppdaterte tal, men i 2006 kom det ein rapport frå Frischsenteret for samfunnsøkonomisk forsking. Elisabeth Fevang og Knut Røed stod bak den. Dei slo fast at av alle dei som gjekk på uføretrygd var det 7 prosent som hadde ein høgare utbetaling på trygd, enn dei hadde som yrkesaktiv. Sju av hundre menneske på uføretrygd hadde i 2006 så mange barn at dei fekk meir pengar inn, enn dei hadde når dei var i jobb. Sjølv klarar eg ikkje å hisse meg så veldig opp over dette, barnetillegget vil jo falle bort når barna veks opp, det er ein mellombels stønad. Men om ein absolutt ikkje vil finne seg i at det er slik, finst det andre måtar å gjere det. Ei øvre grense for kor mykje det er mogleg å få i barnetillegg ville løyse problemet på ein straks. Slappe journalistar, og slumsete omgang med forskingsresultat har etablert eit inntrykk av at uføretrygd går i arv. Det er riktig at born av uføretrygda har større sjanse for å ende opp som trygda sjølv. Sjølvsagt er det eit element av læring i korleis du veks opp. Men når 94 til 96 prosent av born av uføretrygda ikkje sjølv ender opp som uføretrygda, då burde vi heller spørje kvifor læringseffekten er så lav. Kvifor hamnar ikkje fleire av dei på Nav? Kan det ha noko med at vi har gode system, som utjamner skilnader og gjer trygda ein sjanse til eit verdig liv? Kan det hende at fjerning av barnetillegget vil endre dette, og sende fleire barn under fattigdomsgrensa? Vil det då stimulere dei til å jobbe hardare for å komme seg opp og fram i verda, eller vil det føre til at fleire av dei endar som uføretrygda? Eg veit ikkje svaret, men vi veit at fattigdom verkar nedbrytande og isolerande. Eg vil i alle fall ikkje sjå bort frå at resultatet blir fleire på trygd, ikkje færre.

Regjeringa har varsla at ein handlingsplan mot barnefattigdom vil vere klar til våren. Det naturlege ville vel ha vore å vente med å endre barnetillegget til den var klar, slik at eventuelle nye tiltak kan kome inn og skjerme dei barna som treng det mest. Eg håpar, og trur, at Kristeleg Folkeparti og Venstre vil setje foten ned i budsjettforhandlingane. Barnetillegget bør i alle fall fredast i si noverande form til regjeringa har ein klar plan for korleis ein kan møte utfordringane med barnefattigdommen i framtida.

%d bloggers like this: