web analytics

Tag Archives: ungdom

Hummer og kanari

Drabantbyungdom

image

I går foretok jeg en liten spasertur på Manglerud. Der dumpet jeg borti en gjeng drabantbyungdom. Pøbler av verste slag (Tre-fire tweens av typen hunkjønn). De var bevæpnet (med vannpistol), og holdt åpenbart nabolaget lammet av frykt gjennom sitt skrekkregime (de drev og ringte på dører og stakk av). De ropte til meg.

– Øyh! Mannen! Har du spist en julegris?!?

Oslo er tapt folkens. Nå gjelder det bare å redde resten. Jeg har dratt hjem til vestlandet for å organisere motstanden. Ta kontakt!

Hummer og kanari

Elegi for videosjappa

235

Verda er i endring. Eg kjenner det i vatna, eg kjenner det i jorda, og eg kjenner teven i veret. Mykje av det som har vore, er burte, for ingen av dei som andar no, kjem det i hug.

Slik lyder det heilt i starten av den første av Ringenes Herre-filmane. Det er alvedronninga Galadriel som kjenner at alt endrar seg. At om litt vil alt være annleis. Sjølv alvane, med sine evige liv, må ein gong reise vestover, over havet og bli borte. Slik alt anna ein eller annan gong skal visne hen og døy. I røynda, eller nærare sagt i boka då, er det den eldgamle enten Treskjegg som seier desse orda, eller i kvart fall nokon ord som lignar, og han seier det heilt på slutten av boka. I den delen som heiter Kongens atterkome. Sist eg leigde ein film i fysisk format på ein videosjappe, var det nettopp denne filmen eg leigde. Siste del av Ringenes Herre-trilogien. The Return of the King. Det er snart ti år sida, og alt er annleis no. Film i fysisk format er på veg ut. No er det streaming som gjeld. Netflix og HBO. Og videosjappene døyr. Kultureliten i byen gråt sine tapre tårer når bokhandelen i Strandgata annonserte flytting til Amfi. Dei har ikkje den same omsorgen for videosjappa. Scene 1, eller Video Vest på folkemunne, får legge ned utan at nokon maner til kamp på barrikadane. Det er like greit, tida for videoutleige er forbi, det er ikkje noko vits i å kjempe i mot. Men langt inne i meg sit det ein langhåra tenåring og feller ein liten tåre for ein epoke som er over.

Far min kjøpte videospiller ein gong i 1981. Eit svært beist av typen Hitachi, eg hugsar at den kosta 10 400 kroner. Den første filmen vi så var ein western eg ikkje hugsar namnet på, men eg hugsar godt at ein mann fikk tredd ein sekk over hovudet, og inne i den sekken var det ein hissig slange. Han kom ikkje godt ut av det. Seinare såg vi ein italiensk krimthriller som het The Cynic, The Rat and The Fist. Den var fantastisk, eg trur vi såg den tre gonger på ein helg. Etter det var det ikkje nokon veg tilbake. Videosjappa blei vårt vindu mot verda. Clint Eastwood. Bruce Lee. Pam Grier. Motorsagmassakren. Foxy Brown. Beach Party. Action. Slasher. Horror og amerikanske sex-komedier. Blaxploitation, spaghetti western, macaroni combat og giallo. Blod, gørr, pupper og billege gys. Alt saman levert av vår guide inn i denne fantastiske verda. Bentronic. Skiens einaste ordentlege videopusher.

Videosjappa var ein skikkeleg familiebedrift. Far sjøl var dansk. Opprinneleg var han vel trailersjåfør, og hadde kjøpt dei fleste filmane han leigde ut på turar nedover i europa. Kona hadde høgt, rødt hår og tronge bukser. Sonen var eit par år eldre enn meg og jobba der han også. Han boksa, og hadde vedda 50 000 kroner med far sin om at han skulle vinne norgesmesterskapet i si vektklasse. Han hadde filma nokon av kampane sine, og viste dem frem i butikken. I slow motion. Sjå der, der treff eg ham klokkereint. Sjå der, der lettar han frå bakken. Sjå der ligg han. Lett match. Tre veker før mesterskapet brakk han armen, og det var det veddemålet. Men på videosjappa var han fortsatt kongen. Eg fekk lov til å jobbe der i arbeidsveka i åttande klasse, og det var den beste veka nokonsinne. I niende fekk eg lov til å jobbe der ein gong i veka, i staden for å vere på skulen. Eg fann ut at bak dei tilforlatelege sportstitlane på bakrommet var det pornofilmar. Eg lærte at når han mystiske fyren med den svære amerikanaren svingte opp utanfor sjappa og tuta, måtte mor eller far finne frem eit par slike “sportsfilmar” og springe ut til ham med dei. Han gjekk aldri ut av bilen. Det var ein merkeleg, men vidunderleg verden. Når det ikkje var kundar i butikken spela vi Pac-Man. Eg elska kvart augeblink.

På TV diskuterte dei videovold. Moralistane vart skremt, slik dei alltid blir, og det gjekk ikkje så lenge før videosjappa blei meir strigla. Kjedelegare kanskje, men fortsatt med fleire gode år foran seg. Frå 1981 og nesten heilt fram til i dag har den vore den viktigaste kulturinstitusjonen for ungdom over heile landet. Mykje viktigare enn bibliotek og bokhandel. Videosjappa blei møteplass og senter i tilværelsen. Vi storma ut frå skulen på fredagen for å finne ukas nye filmer på videosjappa. Vi lærde meir av ein fem timars videokveld enn vi nokon gong lærde på skulen. To filmar, ein moviebox og laurdagen var redda. Datefilm med kjæresten. Actionfilm med kompisane. Kva skal vi leige? – Dere, dere, vi leiger den her då! – Er du dust eller! – Denne då? – Nei den har eg sett, den var dårleg. Smågodt og cola. Leikeslossing etter at actionfilmen er ferdig. Jenta som kryp inntil deg når grøssaren blei for skummel. Klining på sofaen når den romantiske komedien blei for kjedeleg.

Men nå er det over. Florø står snart utan ein eiga butikk for videoutleige. Verda er i endring. Eg kjenner det i musearmen. Mykje av det som er, skal bli burte. Det kjem aldri attende. Men vi gløymer det aldrig.

Hummer og kanari

Køyr for faen!

E18 ropte på oss. Lokka oss ut. Kom, ropte den, kom her. Følg meg. Eventyret er her, bak neste sving, neste by. Kom! Og vi kom. Kursen vart sett mot E18. Fire hjul som rullar. Sørover. Plastposar med øl. Bunkring av forsyningar på Natt og Dag ved Skjelsvik. Kronerulling til bensin. Springsteen på stereoen. Skien er ein by full av taparar, vi køyrer ut for å vinne i kveld. Blir du med?

Vi køyrde to bilar denne gongen. Eg var sjåfør i den gamle Corollaen til Jonnemann, og nokre andre køyrde i Caprien til Helge. Laurdag ettermiddag, vi køyrer til Kristiansand, sytten-atten mil kvar veg. Kva i all verda tenkte vi på? Jenter så klart. Kva elles?

Vi er framme tidleg på kvelden, køyrer nokre runder. Sonderer terrenget. Etter kvart hamnar vi på diskotek. Drinkar blir kjøpt, og øl blir drukke. Somme dansar. Tida går. Av ein eller anna grunn er hellet vårt med det motsette kjønn heilt fråverande, noko som i ettertid førekjem meg å vere ein fellesnemnar for desse sørlandsturane våre. Vi kunne like gjerne køyrd til Vestfold og spart nokre tusenlappar i bensinpengar. Eller blitt heime og sett på LørDan.

Men vi er i Kristiansand, og det er seint. Troppane samlast og heimturen vert avtalt. Vi går frå diskoteket, gatene er fulle av folk. Vi går mot bilane våre. I ei døropning står ei jente. Langt og uflidd hår, tynn som ein strek og i raud skinnjakke. Jonnemann går bort og snakkar til henne, Rune og eg står eit stykke unna og ventar på han. Roper at han må forte seg. Det går ikkje lenge. Eg veit ikkje kva han kan ha sagt til henne, men i løpet av eit minutt eller to har han klart å overtale jenta til å bli med oss tilbake til Skien. Rune og eg skjønar ingenting. Vi går til bilen alle fire.

Vi køyrer heimover. Eg bak rattet, Rune i passasjersetet. Jonnemann og jenta i baksetet. Ho har ein kassett på innerlomma som ho vil eg skal sette på. Ei jente syng noko pønka greier. Ho og Jonnemann røyker og rocker på. Etter kvart tek dei til å kline. Rune seier ikkje stort, ikkje eg heller. Vi køyrer så fort vi tør oppover E18. Caprien til Helge heng bak oss. Frontlysa kuttar gule bitar ut av natta. Plutseleg blir bilen fyllt av ein forferdelig stank. Eg ser bort på Rune, men han ser ut som eit levande spørsmålsteikn. Vi snur oss mot baksetet. “Å i Helsike!” utbryt vi nærast i kor. Jonnemann har fått dratt buksa av jenta, og alt vi ser er den kvite enden hans som pumpar opp og ned i baksetet. Og det stinkar noko så forjævlig. Vi skundar oss å sveive ned kvart vårt vindu. Eg set luftblåsaren på fullt. Det stinkar framleis, men det hjelp litt. Fytterakkaren, nokon baki der må ha eit akutt behov for intimsåpe.

Etter ei stund dukkar hovuda til Jenta og Jonnemann opp att. Dei røyker. Jonnemann er kry som ein hane. Etter røyken er det tilbake til arbeidet. Køyrer på ei stund, så er det opp igjen og røyke litt. Enda kryare no. “Sjå gutar, to gonger!” Og slik held dei på gjennom heile Agder. Køyre på. Røyke. Sjå gutar, tre gonger!. Fire gonger. Fem- seks- sjå gutar, sju gonger! Jo takk, vi såg vel meir enn vi sette pris på. Og for ikkje å snakke om lukta.

Vi er tilbake i Telemark att. Jonnemann vil ikkje ta med seg jenta heim, så han ber meg køyre han opp til onkelen sin på Gulset. Vi slepp av jenta og Jonnemann, med avtale om å hente dei att neste formiddag. Eg køyrer Rune heim, før eg køyrer Toyotaen til Jonnemann heim og legg meg til å sove. Dagen etter køyrer eg opp for å hente Jonnemann og jenta igjen. Eg køyrer opp til huset og tutar for å seie i frå at eg er på plass.

Det går nokre minutt, så kjem Jonnemann springande ut av huset med open skjorte, barbeint og med skoa i handa. Han hiv seg inn i passasjersetet og roper til meg. “Køyr for faen!”

“Køyr for faen!”

Eg hiv Corollaen i revers og ryggar ut av oppkøyrsla, kastar bilen rundt og køyrer vekk frå Gulset, onkelen til Jonnemanns hus, og jenta. Jonnemann gøymer ansiktet i hendene. “Fy faen,” seier han. “Fy faen Hjorthen!” Så kjem han fram frå hendene sine og ser på meg i nokre sekund før han sett i å le. Eg ristar på hovudet. “Fy faen Hjorthen,” seier han igjen, og ler. Eg ler med, utan heilt å vite kva eg ler av.

Nokre timar seinare har vi plukka opp eit par andre kompisar og er ute og rånar. Mellom Skien og Porsgrunn ser vi ei tynn jente med langt uflidd hår og raud skinnjakke stå og haike i retning av E18. På stereoen sang ei eller anna jente noko pønka greier.

Bok og Film

The Last American Virgin

Det kan selvfølgelig være fordi jeg var i målgruppa på den tiden, men jeg innbiller meg at åttitallet var en gullalder for ungdomsfilm. Greit, skulle jeg argumentert beinhardt for dette måtte jeg først definert hva en ungdomsfilm egentlig er. Er det en film som ungdommen ser, eller er det en film som handler om ungdom? Jeg gidder ikke gå så nøye til verks. Det er ikke så viktig. La oss bare nøye oss med å slå fast at det kom MYE ungdomsfilm på åttitallet. Fra John Hughes ganske seriøse filmer, til mer lettbente komedier. Fra The Breakfast Club til Can’t Buy me Love, via The Sure Thing og Sixteen Candles. En av dem jeg husker med glede fra den tiden var filmen The Last American Virgin, og den så jeg nylig igjen. Og la oss bare si det med en gang. Dette er ikke noen stor film på noen måte. Men den har noe ved seg.

Formelen er velkjent. Gary, Rick og David er tenåringer og kåte som dyr. Bortsett fra at tenåringer vel er kåtere enn dyrene da, om man skal henge seg opp i bagateller. Uansett er gutta ganske nysgjerrige på det annet kjønn, og ønsker seg litt heit action. Hvorvidt jentene er like interesserte er noe varierende. Gary er vår  helt, han er litt emo, litt surpomp, men prøver å henge med. David er feit men i godt humør, mens Rick er den irriterende kjekkasen som er frempå, har draget på damene, og ikke har særlig problemer med å få seg noe. Her er det duket for konflikt når godgutten Gary forelsker seg hodestups i Karen, men hun har bare øye for sleske Rick.

The Last American Virgin er ganske klønete håndtert, for mesteparten av tiden prøver den å være en ellevill sexkomedie av typen Porky’s, for dem som husker den. Morsomheter på løpende bånd, David som ved et uhell prøver å legge an på moren til Gary. Våre tre musketerer som oppsøker en prostituert med sine hardt ervervede dollar, og ender opp med en ytterst plagsom kjønnssykdom alle tre. Uff som det klør. En bil havner i havet. Peniser skal måles for å se hvem som har mest å fare med. Dette er jo vel og bra, men når den nærmer seg slutten endrer den plutselig karakter og blir til et lite stykke drama. Rick får endelig snøret i bånn med Karen, hun blir gravid, og han slår hånden av henne. Inn hopper good guy Gary med trøst. Han selger unna alt han eier av verdi, og låner penger av sjefen sin attpå, for å skaffe penger til abort. Mens resten av gjengen drar på skitur sniker Gary og Karen seg unna for å få tatt aborten uten at noen oppdager det. Karen er selvfølgelig takknemlig for alt dette, Gary tilstår at han elsker henne av hele sitt hjerte, de kysser og vi tror alle på at dette skal bli enda en happy ending.

Men nei. Gary bruker resten av pengene sine på et dyrt smykke som han vil gi til Karen, nå som han endelig har vunnet sin store kjærlighet. Men når han skal levere det finner han Karen og Rick på kjøkkenet hjemme hos henne, forent i et langvarig kyss. Gary stormer ut og kjører sin vei til tonene av Quincy Jones, og vips så er det over. Akk ja.

Og kanskje er det derfor man husker denne filmen. Den tør å ende på en melankolsk tone. Gutten og jenta får hverandre ikke. Gary må gjerne fortsette å spille REO Speedwagons Keep on loving you, men det er ikke noe hjelp i. Karen Takes it on the run. Dette er ikke dagligdags i den amerikanske ungdomsfilmen anno 1982 eller deromkring. Det er dette som får den til å stå ut. På plussiden kan vi også ta med at ungdommene som spiller rollene som ungdommer faktisk ikke ser ut som 25 år gamle modeller av begge kjønn. De ser ut som de jyplingene de er ment å være. Soundtracket er slettes ikke verst heller. Blondie, Devo og allerede nevnte REO Speedwagon er bare noen av dem som dukker opp der.

Gutta er bare opptatt av jenter, samtidig som de er livredde for dem, og det er altså de slemme gutta som får jentenes sympati. Det er jo forferdelig trist alt sammen. Jammen godt man er ferdig med ungdomstida og alt det der.

Hummer og kanari

Dagens ungdom!

NYC - Metropolitan Museum of Art - Death of Socrates
Creative Commons License photo credit: wallyg

Det har vore sagt så mange gonger at det nærast har blitt ein klisje, det der om at allereie dei gamle grekarane, med Sokrates i spissen, kritiserte ungdommen. Men kor mange er det eigentleg som veit kva det var han sa, Sokrates? Vi vågar oss på å dra eit sitat her, i tilfelle det er nokon som ikkje hugsar det ordrett: “Våre dagers ungdom elsker luksus. Den har dårlige manerer, forakter autoritet, har ingen respekt for eldre mennesker og snakker når den skulle arbeide. De unge reiser seg ikke lenger opp når eldre kommer inn i et værelse. Den motsier sine foreldre, skryter i selskaper, sluker desserten ved spisebordet, legger bena overkors og tyranniserer lærerne.” Høyres det kjend ut? Det kunne like gjerne ha stått i ein Dagblad-kronikk, eit Firdapost-lesarbrev, eller kanskje ein Facebook-debatt denne veka. Ungdommen er ein pest og ei plage, dei eig ikkje folkeskikk, dei gjer ikkje eit dagsverk, og dei driv lærarane sine til vanvit. Dette trur dagens vaksne, og då særleg lærarane, er noko heilt nytt, og at ting har blitt mykje verre dei siste åra. I røynda har ungdommen vore ein pest og ei plage i alle dei 2500 åra sidan Sokrates fekk nok av dei og tømde giftbegeret. Etter alt å døme var dei ein pest og ei plage i dei 2500 åra før Sokrates fann opp humanistisk filosofi og sokratisk ironi på torget i Athen også.

Det er ikkje så reint lite ironisk at det er Sokrates som refsar ungdomen for å snakke i staden for å arbeide. Det er nemleg litt disputt om korleis han sjølv eigentleg tente til livets opphald, men sterke indisiar peiker på at mannen aldri gjorde eit ærleg dagsverk. Aller helst ville han sysle med det han meinte var det aller viktigaste nokon kunne gjere, nemleg filosofere, eller han kunne henge rundt på torget for å irritere folk med plagsomme spørsmål. Av og til lot han seg lure til å undervise litt her og litt der, men ifølge Platon og Xenofon nekta han då å motta betaling. Med ei slik haldning til pengar og arbeid var det ikkje så rart at Sokrates var ganske fattig. Sjølv såg han ikkje så mørkt på det, eigen fattigdom tok han som eit bevis på at han ikkje var lærar. Noko slikt skulle han ikkje ha på seg. Dette i skarp kontrast til dagens lærarar som aldri let ein sjanse gå frå seg til å øse seg opp om kor lite løn dei har, og kor lita tid dei har til å vere nettopp lærarar fordi dei må lære dei ubrukelege ungdommane folkeskikk i staden. Det er heller ikkje så reint lite ironisk at styresmaktene fann ut at dei ville kvitte seg med Sokrates, og at årsaka var at dei meinte han hadde negativ påverknad på ungdommane. Det gjorde han til ei fare for samfunnet, og for det vart han dømt til døden. Sokrates altså. Mannen som refsa ungdommane for laber arbeidsevne og dårleg folkeskikk må tømme giftbegeret for å hindre at han korrumperar ungdommane endå meir. Er det lærdom å hente her? Eller i det minste eit billeg poeng? Sjølvklart!

Å vere ung er for jævleg. Det har det alltid vore. Men det må seiast, det er ikkje lett for ungdommen i dag. Deira forbanna plikt er å gjere oppgjer mot autoritetane, men slik samfunnet er blitt er det lettare sagt enn gjort. For kva kan dei eigentleg gjere når foreldregenerasjonen tviheld og nektar å gje slepp på sin eigen ungdom? Rocken er gjennomkommersialisert. Eg kunne sette på Kiss Alive på full guffe, og få far min til å lure på kva slags kattemusikk det der var for noko. Nå er Metallica mainstream og oss middelaldrende tullingar får stjerner i auga av Vinni som rappar Halvdan Sivertsens vise om sommerfugglar i vinterland. Rusmiddel? Det må ein jo eksperimentere med om ein skal bli ein dugeleg bidragsytar til samfunnet. Fjortenåringen provoserar ingen når han kjem snublande drita heim på laurdagskvelden, for i stua sit far og er godt brisen på heimebrygga øl. Eit utsvevande seksualliv? Førtiåringane er mykje verre, når dei berre klarer å rive seg laus frå sporten på NRK, og i kvart fall i julebordsesongen. Ein kan sjølvsagt bli homoseksuell, men det ligg no ein gong ikkje for alle. Ein kan freiste å låse seg inne på rommet sitt, og leve livet sitt på Facebook, men der treff ein på både mor og bestemor, som trykker like på halvparten av statusoppdateringane dine, og fyller feeden din med “visdomsord” og farmville-mas. Før i tida kunne ein rømme med eit sirkus eller stikke til sjøs. Kor skal dagens ungdom gjere av seg?

Sjølvsagt er ungdommen dønn irriterande, men eg heiar på dei allikevel. Det er jobben deira å vera irriterande. Det er deira fordømrade plikt. Og om dei ikkje oppførar seg slik vi skulle ønske at dei skulle oppføre seg, så kan vi eigentleg ikkje skylde på nokon andre enn oss sjølv. Vi som skal vere både førebilete og autoritetar, korleis skjøttar vi den oppgåva? Kunne vi gjort den betre?

Det kan du ta gift på!

Page 1 of 3123
%d bloggers like this: