web analytics

Tag Archives: krig

Hummer og kanari

Joyeux Nöel

kattikrig
Britisk soldat hilser på tysk spion under første verdenskrig, ca 1916.

I år er det 100 år sida den berømte julekvelden ved fronten der tyske, franske og engelske soldatar for nokre få timar lot krig vere krig, men i staden møttes i ingenmannsland for å synge julesangar, dele dei sparsomme rasjonane sine, drikke champagne, og spele fotball. Eit lite augeblikk i ein stor og vond krig som kan symbolisere ein heil masse fint. Tru no likevel ikkje at dette blir ein slik tåredryppande tekst om julas kjærleiksbodskap, og den spira til noko godt som ligg gøymd innerst i hjarta på alle menneske. Det er ikkje det. Det er 23 desember, og eg har brukt mesteparten av mine vakne timer denne månaden til å observere folk i varierande grader av panikk gjennomføre årets julehandel. Eg har ingen illusjonar att. Eg er lei av folk. Eg vil snakke om dyr i dag. Dyr i krig.

I 2005 lagde franskmennene ein film, basert på hendelsene ved fronten i 1914. Joyeux Nöel heiter den, og burde eigentleg vore vist på TV kvar jul. Vi treng å oppdatere julefilmrepertoaret vårt litt. I denne filmen møter vi den sleipe katten Felix. Eventuelt Nestor, avhengig av på hvilken side han til ein kvar tid opphaldt seg. Katten gjekk nemlig fram og tilbake mellom dei allierte og dei tyske skyttergravene, og fekk vel både kos og ein liten matbit begge steder. Denne katten er ikkje berre tatt med for å minne oss om at vi skal vere snille med dyra i jula. Felix/Nestor var ein virkeleg katt, og akkurat som i filmen vandra han fram og tilbake mellom linjene langs fronten. Heilt til ein tysk soldat festa ein lapp i eit halsbånd på katten, og skreiv “hvilket regiment kjem du frå”. Eller noko lignande. Meldinga blei snappa opp på den andre sida, og Felix/Nestor blei tiltalt for spionasje, og henretta som spion. Filmen har ein referanse til den stakkars kattens skjebne, men sjølve henrettelsen blei liggande igjen på klipperommet. Regissøren meinte at folk ikkje ville tru at dette verkeleg var sant, og valde å droppe den. Men sant var det. Dei må ha vore hakkande gale.

Hakkande galne kan ein nok seie at dei var, dei som godkjende prosjektet Acoustic Kitty i CIA  på sekstitalet også. Felix/Nestor var nok uskuldig i spiontiltalen, men kanskje gjekk det an å bruke katter til spioner? CIA skal ha brukt 25 millioner dollar på prosjektet, som innebar å operere inn ein mikrofon og ein radiosendar i øyret på ein katt. Dei gjorde halen om til antenne. Dei tenkte dei kunne bruke katter til å lytte på russerne. Først gong dei skulle teste ut Akustiske Kitty i praksis var planen at katten skulle avlytte to menn på ein benk i ein park. Katten hadde andre planer, den såg sitt snitt til å stikke av frå CIA-agentane. Den løp avgårde, rett ut i gata, der ho vart køyrd på av ei taxi og døde momentant. Ein tidlegare CIA-sjef hevda i eit TV-program at dette aldri skjedde, men at dei tvert i mot skrinla prosjektet av di det var umogleg å trene opp kattene til å gjere slik CIA ville. Avlyttingsutstyret skal ha blitt operert ut igjen og katten skal ha levd eit langt og lykkeleg liv etterpå. Men eg trur nå kva eg vil om den saka.

Russerne hadde også sine dyreforsøk. Under andre verdskrig trente dei opp hunder til å bli selvmorsbombere. Dei fekk sprengstoff på kroppen, og var trent opp til å løpe under stridsvogner. Ein mekanisme på toppen skulle få sprengstoffet til å detonere så fort hunden kom under fiendens stridsvogn. Det var berre det at dei hadde brukt sine eigne stridsvogner til å trene opp hundene, og dei så litt annleis ut enn dei tyske. Enda viktigare var det kanskje at tyskarane brukte bensin, medan russarane fylte sine stridsvogner med diesel. Resultatet var at når tyskarane kom, og russerane slapp laus hundane, satte dei sjølvsagt full fart mot dei stridsvognane som såg ut, og lukta, som dei de var kjent med.

Slik kunne vi ha fortsatt, men vi må ha ein viss struktur her. Lat oss difor vende tilbake til skyttergravane under den fyrste verdskrigen. Det var harde tider for menneskene,  men rottene hadde det bra. Skyttergravane var utan noko effektivt system for avfallshåndtering, og det var lik overalt. Rottene formerte seg i som…ja, som rotter, og vakste seg store som katter. Dei var ei plage, og kattene var ikkje effektive nok til å stoppe dei. Løsninga var hundar. Terriere. På den tida ein katt trengde til å fange ein rotte, leike med den, og til slutt spise den, hadde ein terrier fort drept 20-30 stykker. Rapporter frå internett som eg ikkje ser nokon grunn til å faktsjekke hevdar at rekorden for ein terrier var 2500 rotter på drøyt sju timer. Imponerande.

Moralen i historia? Vær snill mot dyra, dei kan vere gode å ha. Og gode å spise. God jul!

Hummer og kanari

Krig

Brannbomber regner over Kobe
Photo by Recuerdos de Pandora

Det er sigerherrane som skriv historia, blir det sagt. I dokumentarfilmen Fog of War, gir Robert S. McNamara oss 11 leksjonar om krig. McNamara var forsvarsminister under Cuba-krisa og Vietnamkrigen på sekstitalet, men i 1945 jobba han med statistikk og analyse i Army Air Force. Han analyserte kor effektive dei amerikanske bombeflya var, og ble såleis ein viktig hjelpar for general Curtis LeMay i planlegginga av brannbombinga av Japan. Det var ein kampanje utan sidestykke i historia. 67 japanske byar vart bomba. Dei materielle skaden var enorme. Over halve Tokyo vart øydelagt. Millionar vart heimlause. Ein halv million døydde. Atombombene over Hiroshima og Nagasaki ikkje medrekna.

I Fog of War fortel McNamara om dette. Han fortel at General LeMay sjølv sa at om dei hadde tapt krigen, hadde dei blitt tiltalt for krigsforbrytelsar heile gjengen. Dei oppførde seg som krigsforbrytarar, seier McNamara, og inkluderer seg sjølv. Det dei gjorde ville blitt sett på som høgst umoralsk om dei hadde tapt krigen. Men dei vann krigen, og blei aldri verken dømd eller fordømd for det dei gjorde. Sigerherrane skreiv historia den gongen.

Men uttrykket er ein klisje. Det rette er kanskje heller at dei som vinn krigen har eit forsprang i historieskrivinga, men på eit tidspunkt kjem også den andre sida til å fortelje sine historier. I 1988 kom filmen Ildfluenes grav. Den viser oss korleis brannbombinga såg ut frå bakken. Vi blir kjent med fjorten år gamle Seita, og hans fire år gamle syster Setsuko. Når dei amerikanske bombeflya droppar si last over Kobe misser dei mor si til flammane. Far deira er i marinen, og svarer ikkje på breva Seita skriv. Åleine må dei freiste å overleve på det dei klarar å skrape saman, i eit Japan på randa av samanbrot. Det er ikkje hjelp å få. Ikkje hos tanta deira, som byter bort mora deiras kimonoar for ris, og tek mesteparten sjølv. Ikkje hos bonden, som ikkje har meir mat enn han treng sjølv. Ikkje hos lækjaren som slår fast at Setsuko ikkje treng medisin, men mat, men ikkje har noko å gje. Det er ein av dei vakraste filmane eg veit om, men også ein av dei tristaste. Eg kjempar med klumpen i halsen kvar gong eg ser eit bilete av Seita og Setsuko. Eg gret når eg ser filmen. Eg såg den for tredje gong sist tysdag, og det blir berre verre og verre for kvar gong.

Det har blitt sagt at Ildfluenes grav kanskje er den beste anti-krigsfilmen som er laga. Eg er ikkje sikker. Det er ein film som viser krigens konsekvensar, utan å ty til melodrama eller sentimentalitet. Men den drøftar ikkje krig. Den rasar ikkje med hytta neve mot den onde fienden. Den fortel berre ei historie. Det er ei historie alle bør kjenne til, men det er ikkje heile historien. Det er mogleg å gråte over Seita og Setsukos skjebne, og likevel meine at det var naudsynt å bombe Japan i filler. For sanninga er også at Japan på den tida var eit brutalt og aggressivt militærstyre med fascistisk karakter. Det held å lese seg litt opp på kva dei gjorde med kinesarane i Nanking for å skjøne at Japan måtte stoppast. General Curtis LeMays strategi var å drepe så mange som skulle til for å tvinge fram kapitulasjon. Ein kan kritisere verkemiddelet. Ein kan meine, slik eg også gjer, at det var eit enorm krigsbrotsverk. Men han fekk jobben gjort.

No har regjeringa sagt ja til å sende 120 soldatar til Irak for å helpe til med å bekjempe IS. Eg veit ikkje kva eg synest om det. Eg er einig i at dei brutale jihadistane må knusast. Eg er sterkt i tvil om vi har ein strategi som gjer det mogleg. McNamaras leksjonar om krig er gyldige. Kva du trur og kva du ser, er ofte feil. Ha empati med fienden. For å gjere godt må ein kunne gjere vondt. Drep så mange som må til, men heller ikkje fleire. Ikkje tru at fornuft vil redde deg. Det er ikkje berre ein historietime, dette er dagsaktuelt. Eg grip meg i å tenke at dei som no sender våre soldatar ut i krig bør sjå Fog of War. Men dei bør sjå Ildfluenes grav først.

Hummer og kanari

Lest #17

A true war story is never moral. It does not instruct, nor encourage virtue, nor suggest models of proper human behavior, nor restrain men from doing the things men have always done. If a story seems moral, do not believe it. If at the end of a war story you feel uplifted, or if you feel that some small bit of rectitude has been salvaged from the larger waste, then you have been made the victim of a very old and terrible lie. There is no rectitude whatsoever. There is no virtue. As a first rule of thumb, therefore, you can tell a true war story by its absolute and uncompromising allegiance to obscenity and evil.

O’Brien, Tim (2009-10-13). The Things They Carried (pp. 65-66). Houghton Mifflin Harcourt. Kindle Edition.

Hummer og kanari

Lest #15

There should be a law, I thought. If you support a war, if you think it’s worth the price, that’s fine, but you have to put your own precious fluids on the line. You have to head for the front and hook up with an infantry unit and help spill the blood. And you have to bring along your wife, or your kids, or your lover. A law, I thought.

The Things They Carried, Tim O’Brien

Hummer og kanari

Blodlanda

holocaust

Idi i smotri heiter filmen som må vere både den beste, og den verste, filmen eg har sett. Aldri har eg sett krigens brutalitet og meiningslause, krigens reinspikka helvete, skildra på ei betre måte. Gå og se var den norske tittelen på filmen, og det kan jo vere ein oppfordring. Om du kjem over den bør du sjå den, om du tør, men du kjem nok ikkje til å ha noko brennande ønskje om å sjå den igjen når den er ferdig.

Filmen hentar handlinga si frå tyskarenes felttog gjennom kviterussland under andre verdskrig. Vi følgjer fjorten år gamle Flyora som forlet familien for å bli med den lokale militsen i kampen mot dei fremrykkande tyskarane. Det går ikkje heilt som planlagt. Som yngstemann i flokken må Flyora gjere alt arbeidet i leiren, men når militsen forlet hovedkvarteret sitt får han ikkje vere med. I staden må han gje støvlane sine til ein eldre soldat, og vente i leiren. Flyora blir lei seg og stryk til skogs, og det var kan hende flaks, for leiren blir bomba av tyskarane. Fyora blir døv av eksplosjonane, men han overlever. Etter å ha gøymt seg i skogen ein stund dreg han heim att, men både landsbyen og huset er tomt. Maten er fortsatt varm, dukkene til systera ligg på gulvet. Flyora overtydar seg sjølv om at heile landsbyen berre gøymer seg for tyskarane på ein øy ute i ei myr i nærleiken, men vi som ser på veit betre. Når Fyora går frå heimen sin for å leite etter familen sin ute i myra går han forbi  ein haug med lik som ligg stabla opp mot ein husvegg. Fyora ser dei ikkje, men vi gjer det. I all si gru.

Seinare er Fyora i ein annan landsby når tyskarane kjem. Dei driv alle innbyggarane inn i ei kyrkje, lukker dørene, og gjer beskjed om at alle som vil kan få lov til å klatre uhindra ut gjennom eit vindauge. Det einaste vilkåret er at dei må la borna være igjen. Fyora tek i mot tilbodet, men ingen andre gjer noko. Heilt til ei kvinne freistar å klatre ut, saman med eit lite barn. Tyskarane tek frå ho barnet, kastar det inn gjennom vindauget att, medan kvinna blir slengt inn i ein lastebil med ein gjeng med soldatar og valdtatt. Tyskarane kastar så granatar inn gjennom vindauga i kyrkja, og sett fyr på den. Medan dei kviterussiske bøndane brenner, har tyskarane ein heidundrande fest. Dei klappar og ler, tek bilder og spelar musikk. Slik var det på austfronten i 1943.

Filmen er regissert av Elem Klimov, og han står også bak manuset, saman med Ales Adamovich. Adamovich hadde sjølv slåst saman med dei kviterussiske partisanane som fjortenåring. Klimov skjønte at dette var nødt til å bli ein brutal film, og han sa det til Adamovich.  – Ingen kjem til å orke å sjå denne filmen, sa han. – Dei vil ikkje halde ut. – Så la dei la vere å sjå den, svarte Adamovich. – Dette er noko vi er nødt til gjere. Noko vi må etterlate oss. Som eit bevis for krigen. Som ein bøn om fred.

Vi veit veldig mykje om Holocaust. Dei tyske konsentrasjonsleirane. Auschwitz-Birkenau. Dachau. Sachsenhausen, Ravensbrück. Vi har sett Pianisten og Schindlers liste. Kvart år sender vi tusenvis av skuleelevar til Polen for å sjå Europas nære og mørke historie med egne auge. Alt dette er vel og bra, men vi veit ikkje like mykje om alt som skjedde på austfronten. I det som den amerikanske historieprofessoren Timothy Snyder kaller for Blodlanda. Området mellom sentrale Polen og den russiske grensa. Kviterussland, Ukraina, Latvia, Litauen, og Estland. Oppfatninga vår av nazistnes massedrap som eit industrialisert, byråkratisk folkemord er ein smule unyansert. Ein million menneskje døde i nazistenes konsentrasjonsleirer. Ille nok, sjølvsagt, men ti millioner menneskje blei drept utan nokon gong å sjå snurten av ein konsentrasjonsleir. Dei blei skutt over massegraver i Kviterussland, sulta i hjel i leirer for krigsfanger, som ikkje var særleg meir enn piggtrådgjerder rundt fangene. Ikkje noko skjul for vær, vind eller kulde. Eller dei blei gassa i dødsleire som Treblinka. Ein politimann frå Austerrike skreiv brev heim til kona si.

Eg skalv litt første gongen, men ein blir vant til det. Etter ti gonger sikta og skjøt eg stødig mot dei monge kvinnene, borna, speborna. Eg minna meg sjølv på at eg hadde to små barn heime, og at disse hordane ville gjere akkurat det same mot dei. Om ikkje ti gonger verre. (…) Spebarn flaug i store buer gjennom lufta, og vi skaut dei i biter medan dei fløy, før kroppane deira landa i gropa og i vatnet.

Det er denne historia Idi i smotri er ein del av. Ein historie som for ein stor del ikkje blir fortalt. Som har hamna i skuggen av so monge andre historier frå andre verdskrig. Gløymd. Men den bør fortellast. Igjen og igjen. Trur vi at det aldri kan skje igjen?

Page 1 of 612345...Last »
%d bloggers like this: